पर्युषण पर्व हा जैन धर्मातील सर्वात पवित्र, महत्त्वाचा आणि आध्यात्मिक सण मानला जातो. हा कोणताही थाटामाटाचा किंवा मनोरंजनाचा सण नसून, तो आत्मशुद्धी, आत्मपरीक्षण, संयम, तप आणि क्षमाभावाचा काळ आहे.

वर्ष 2026 मध्ये जैन धर्माच्या दोन्ही प्रमुख पंथांनुसार पर्युषण पर्वाच्या तारखा खालीलप्रमाणे आहेत:

श्वेतांबर संप्रदाय: मंगळवार, ८ सप्टेंबर २०२६ ते १५ सप्टेंबर २०२६ (८ दिवस).

दिगंबर संप्रदाय (दसलक्षण पर्व): बुधवार, १६ सप्टेंबर २०२६ ते २५ सप्टेंबर २०२६ (१० दिवस)

पर्युषण म्हणजे काय?

'पर्युषण' हा शब्द 'परी' आणि 'उषण' या दोन शब्दांपासून बनला आहे. याचा अर्थ "सर्व बाजूंनी स्वतःच्या आत्म्यात लीन होणे" किंवा "सत्य स्वरूपाच्या जवळ राहणे" असा होतो.या काळात जैन बांधव आपल्या दैनंदिन सांसारिक व्यापांमधून वेळ काढून मानसिक विकार जसे की क्रोध, लोभ, मोह, मत्सर यांवर विजय मिळवण्याचा प्रयत्न करतात.

पर्युषण पर्व कसे साजरे केले जाते?

तप आणि उपवास: या ८ किंवा १० दिवसांच्या काळात जैन धर्मीय आपल्या क्षमतेनुसार उपवास करतात. काही लोक फक्त गरम पाणी पिऊन सलग ८ दिवस उपवास करतात, ज्याला 'अठ्ठाई' म्हटले जाते. इतर लोक दिवसातून एकदाच जेवण (एकासन) किंवा विशिष्ट नियमांचे पालन करून आहार घेतात.

हिरव्या भाज्यांचा त्याग: पर्युषण काळात जैन बांधव कंदमुळे आणि कोणत्याही हिरव्या पालेभाज्या खात नाहीत. जैन धर्मानुसार लहानात लहान जीवालाही इजा पोहोचू नये (अहिंसा) यासाठी या काळात सुके धान्य, डाळी आणि दुग्धजन्य पदार्थांचे साधे जेवण बनवले जाते.

धार्मिक ग्रंथांचे वाचन व प्रवचन: श्वेतांबर जैन बांधव या दिवसांत 'कल्पसूत्र' या पवित्र ग्रंथाचे वाचन करतात, ज्यात तीर्थंकरांच्या आणि भगवान महावीरांच्या जीवनाची माहिती दिलेली असते. तर दिगंबर संप्रदायामध्ये 'तत्वार्थ सूत्र' वाचले जाते. रोज सकाळी आणि संध्याकाळी संतांची प्रवचने आणि व्याख्याने ऐकली जातात.

प्रतिक्रमण आणि सामायिक: आपल्याकडून दिवसभरात किंवा वर्षभरात झालेल्या चुकांचे आत्मपरीक्षण करणे आणि मनातील कटुता साफ करणे म्हणजे 'प्रतिक्रमण' होय. जैन बांधव रोज संध्याकाळी देरासर (जैन मंदिर) किंवा स्थानकांमध्ये जाऊन प्रतिक्रमण करतात.

भगवान महावीर जन्म कल्याणक: श्वेतांबर परंपरेनुसार पर्युषणाच्या पाचव्या दिवशी (१२ सप्टेंबर २०२६ रोजी) भगवान महावीरांचा जन्मवाचन सोहळा अत्यंत उत्साहात साजरा केला जातो. यादरम्यान माता त्रिशाला यांनी पाहिलेल्या १४ शुभ स्वप्नांचे वाचन व सोहळा होतो.

श्वेतांबर आणि दिगंबर पर्युषणातील फरक

दोन्ही संप्रदायांचा मूळ हेतू आत्मशुद्धी हाच असला, तरी त्यांच्या पद्धतींमध्ये काही फरक आहे:

वैशिष्ट्ये

	श्वेतांबर संप्रदाय (पर्युषण)	दिगंबर संप्रदाय (दसलक्षण)
कालावधी	८ दिवस (८ ते १५ सप्टेंबर २०२६)	१० दिवस (१६ ते २५ सप्टेंबर २०२६)
मुख्य ग्रंथ	कल्पसूत्र आणि अंतकृतदशांग सूत्र	तत्त्वार्थ सूत्र
अंतिम दिवस	संवत्सरी (सर्वात महत्त्वाचा दिवस)	अनंत चतुर्दशी (त्यानंतर क्षमावाणी दिवस येतो)

दिगंबर पंथात १० दिवसांत आत्म्याच्या १० गुणांची (उदा. उत्तम क्षमा, उत्तम मार्दव, उत्तम आर्जव इ.) साधना केली जाते, म्हणून याला 'दसलक्षण पर्व' म्हणतात

संवत्सरी आणि 'मिच्छामी दुक्कडम' (क्षमापना पर्व)

पर्युषण पर्वाचा शेवटचा दिवस म्हणजे 'संवत्सरी' (१५ सप्टेंबर २०२६). हा जैन धर्मातील सर्वात मोठा आणि पवित्र दिवस मानला जातो.

या दिवशी संपूर्ण वर्षभरात जाणून-बुजून किंवा नकळत आपल्या विचार, शब्द किंवा कृतीने कोणाचे मन दुखावले असल्यास, जैन बांधव एकमेकांना अत्यंत नम्रपणे "मिच्छामी दुक्कडम" (Micchami Dukkadam) म्हणून मनापासून क्षमा मागतात आणि इतरांना क्षमा करतात.

दिगंबर संप्रदायात हा क्षमापना सोहळा दसलक्षण पर्वाच्या समाप्तीनंतर 'क्षमावाणी दिवस' (२७ सप्टेंबर २०२६) म्हणून साजरा केला जातो.

पर्युषण पर्व हा जुने वाद, हेवेदावे आणि राग विसरून मनाला शुद्ध करण्याचा आणि अहिंसेच्या मार्गाने जगण्याचा संदेश देणारा एक महान आध्यात्मिक उत्सव आहे.