अत्यंत गूढ, निसर्गरम्य आणि पवित्र नैसर्गिक चुनखडीची गुहा; पाताल भुवनेश्वर पिथौरागढ उत्तराखंड

India Tourism पाताल भुवनेश्वर ही उत्तराखंडच्या पिथौरागढ जिल्ह्यातील गंगोलीहाट जवळ स्थित एक अत्यंत गूढ, निसर्गरम्य आणि पवित्र नैसर्गिक चुनखडीची गुहा आहे. हे स्थान भगवान शिवाला समर्पित असून, हिंदू धर्म आणि पौराणिक कथांमध्ये या गुहेला खूप मोठे धार्मिक महत्त्व आहे.

पाताल भुवनेश्वर हे उत्तराखंडच्या पिथौरागढ जिल्ह्यातील एक पूजनीय भूमिगत चुनखडीच्या गुहा मंदिर आहे, जे प्रामुख्याने भगवान शिवाला समर्पित आहे. हे त्याच्या उल्लेखनीय नैसर्गिक खडकांच्या निर्मितीसाठी, हिंदू पौराणिक कथांशी सखोल संबंध आणि कुमाऊं प्रदेशातील सर्वात विशिष्ट तीर्थक्षेत्रांपैकी एक म्हणून प्रसिद्ध आहे.

पौराणिक आणि धार्मिक महत्त्व

३३ कोटी देवी-देवतांचे वास: स्कंद पुराणातील मानसाखंडात असा उल्लेख आहे की, या गुहेमध्ये एकाच वेळी भगवान शिवांसोबत ३३ कोटी देवी-देवतांचा वास आहे.

त्रेता आणि द्वापार युग: असे मानले जाते की त्रेतायुगात राजा ऋतुपर्णाने सर्वात आधी या गुहेचा शोध लावला होता. त्यानंतर द्वापार युगात पांडवांनी आपल्या गुप्तवासात इथे काही काळ व्यतीत केला होता.

आद्य शंकराचार्य: ९ व्या शतकात (इ.स. ८२२) आद्य जगद्गुरू शंकराचार्यांनी पुन्हा या गुहेचा शोध लावला आणि इथे तांब्याची एक महाकाय शिवलिंगाची पूजा पद्धत सुरू केली.

गुहेतील अद्भुत नैसर्गिक चमत्कार (अद्भूत कलाकृती)

ही गुहा सुमारे ९० फूट खोल आहे. गुहेमध्ये खाली उतरण्यासाठी अरुंद रस्ता असून, खडकांना धरून उतरण्यासाठी साखळ्यांची  सोय केली आहे. गुहेच्या आत पाण्याच्या थेंबांमुळे नैसर्गिकरीत्या तयार झालेल्या अनेक चुनखडीच्या रचना पाहायला मिळतात:

गणेशाचे मस्तक: असे मानले जाते की, जेव्हा भगवान शिवाने बाल गणेशाचे मस्तक धडापासून वेगळे केले होते, तेव्हा त्यांचे मूळ मस्तक या गुहेत ठेवण्यात आले होते. इथे शिवाने स्थापन केलेले 'एकदंत' मस्तक आणि त्यावर उंचावरून सतत पडणाऱ्या पाण्याचा नैसर्गिक अभिषेक पाहायला मिळतो.

चार युगांचे प्रतीक खडक: गुहेत चार युगांचे (सत्ययुग, त्रेतायुग, द्वापारयुग आणि कलियुग) प्रतीक मानले जाणारे चार खडक आहेत. यातील 'कलियुगाचा खडक' हळूहळू वरच्या छताकडे वाढतो आहे, असे मानले जाते.

शेषनाग आणि जटा: गुहेच्या छतावर भगवान शिवाच्या जटा आणि खाली जमिनीवर पसरलेला विशाल 'शेषनाग' यांच्या आकाराचे खडक स्पष्ट दिसतात.

केदारनाथ, बद्रीनाथ आणि काशी: या गुहेत भारतातील चार धामांचे आणि प्रमुख ज्योतिर्लिंगांचे प्रतिनिधित्व करणाऱ्या नैसर्गिक कलाकृती पाहायला मिळतात.

प्रवास आणि पोहोचण्याचे मार्ग 

पाताल भुवनेश्वर हे समुद्रसपाटीपासून सुमारे १,३५० मीटर (४,४३० फूट) उंचीवर वसलेले आहे.

जवळचे विमानतळ: पंतनगर सुमारे २४० किमी) किंवा पिथौरागढचे 'नैनी सैनी विमानतळ'.

जवळचे रेल्वे स्टेशन: काठगोदाम- सुमारे १९० किमी). इथून पुढे बस किंवा टॅक्सीने जाता येते.

रस्त्याने: अल्मोडा, बेरिनाग आणि पिथौरागढ शहरांतून पाताल भुवनेश्वरसाठी खासगी गाड्या आणि सामायिक टॅक्सी सहज मिळतात.

पर्यटकांसाठी अत्यंत महत्त्वाच्या टिप्स

शारीरिक क्षमता: गुहेत उतरण्यासाठी खूप पायऱ्या आणि अरुंद जागा आहे. ज्यांना ऑक्सिजनची कमतरता, दमा, हृदयविकार किंवा क्लॉस्ट्रोफोबिया (बंद जागेची भीती) आहे, त्यांनी गुहेत खाली उतरणे टाळावे.

मार्गदर्शक: गुहेच्या आत गाईड सोबत घेऊन जाणे अनिवार्य/फायदेशीर असते, कारण ते आतल्या प्रत्येक नैसर्गिक संरचनेची पौराणिक कथा नीट समजावून सांगू शकतात.

कॅमेरा आणि लाईट: गुहेच्या आत छायाचित्रणाला मनाई आहे. आतमध्ये विजेचे दिवे बसवले आहेत, तरीही सोबत लहान फ्लॅशलाईट ठेवणे सोयीचे पडते.

भेट देण्यासाठी उत्तम काळ: मार्च ते जून आणि सप्टेंबर ते ऑक्टोबर हा काळ इथे भेट देण्यासाठी उत्तम मानला जातो. पावसाळ्यात (जुलै-ऑगस्ट) दरडी कोसळण्याच्या धोक्यामुळे प्रवास टाळावा.

अस्वीकरण (Disclaimer) : या लेखात दिलेली माहिती आणि उपाय सामान्य माहितीवर आधारित आहे.या माहितीची पूर्णता, विश्वासार्हता आणि अचूकता याबाबत वेबदुनिया कोणतीही हमी देत ​​नाही. अधिक माहितीसाठी संबंधित तज्ज्ञांचा सल्ला घ्यावा.

Edited By- Dhanashri Naik