शिवभारत अध्याय पहिला

श्रीगणेशाय नमः । श्रीसांबसदाशिवाय नमः । श्रीमहाकाली - महालक्ष्मी - महासरस्वती - देवताभ्यो नमः । श्रीरस्तु ।

वन्दारुविबुधोदारमौलिकन्दारदामभिः ।

स्विद्यत्पदारविन्दाय गोविन्दाय नमो नमः ॥१॥

कदाचित् परमानन्दशर्मा ब्राह्मणसत्तमः ।

तीर्थयात्राप्रसङ्गेन पुरीं वाराणसीं ययौ ॥२॥

मुच्यन्ते यत्न सर्वेऽपि मुक्तिरेव न मुच्यते ।

यत्नोपदिशति ब्रह्म तारकं स्वयमीश्वरः ॥३॥

तत्र तीर्थविधिं कृत्वा दृष्ट्वा देवं महेश्वरम् ।

पुण्ये भागीरथीतीरे निषसाद स धर्मवित् ॥४॥

तं वै पद्मासनासीनं विस्फुरद्ब्रह्मवर्चसम् ।

वेत्तारं सर्वशास्त्राणां वित्तमध्यात्मवित्तमम् ॥५॥

पौराणिकानां प्रवरं भट्टगोविन्दनंन्दनम् ।

एकवीराप्रसादेन लब्धवाक्सिद्धिवैभवम् ॥६॥

कवींद्रं परमानन्दं परमानन्दविग्रहम् ।

दृष्ट्वा प्रमुदितास्तत्न विज्ञाः काशीनिवासिनः ॥७॥

स तानुदारचरितान् प्रत्युत्थायाभिवाद्य च ।

पूजयामास विधिवत् संप्राप्तानतिथीनिव ॥८॥

परिवार्योपविविशुस्ते सर्वे तं द्विजोत्तमाः ।

शुश्रूषमाणाश्चरितं प्रथितं शिवभूपतेः ॥९॥

ततः प्रमनसस्सर्वे तमूचुस्ते मनीषिणः ।

कर्तारं चारुकाव्यानामवतारं बृहस्पतेः ॥१०॥

मनीषिण ऊचुः

यः शास्ति वसुधामेतां राजा राजगिरीश्वरः ।

तुलजायाः प्रसादेन लब्धराज्यो महातपाः ॥११॥

विष्णोरंशो विशेषेण लोकपालांशसंभवः ।

मनस्वी सुप्रसन्नात्मा प्रतापी विजितेंद्रियः ॥१२॥

भीमादपि महाभीमः सीमा सर्वधनुर्भृताम् ।

धीमानुदारचरितः श्रीमानद्भुतविक्रमः ॥१३॥

कृती कृतज्ञः सुकृती कृतात्मा कृतलक्षणः ।

वक्ता वाक्यस्य सत्यस्य श्रोता चातिविचक्षणः ॥१४॥

देवद्विजगवां गोप्ता दुर्दान्तयवनान्तकः ।

प्रपन्नानां परित्नाता प्रजानां प्रियकारकः ॥१५॥

तस्यास्य चरितं ब्रह्मन्ननेकाध्यायगर्भितम् ।

भगवत्याः प्रसादेन भवता यत् प्रकाशितम् ॥१६॥

उदारशब्दसन्दर्भं भूरिभावार्थमद्भुतम् ।

माधुर्यादिगुणोपेतमलंकारैरलंकृतम् ॥१७॥

निचितं धर्मशास्त्रार्थैरर्थशास्त्रसमान्वितम् ।

विश्रुतं सर्वलोकेषु पुराणमिव नूतनम् ॥१८॥

समस्तदोषरहितं सहितं लक्षणैर्निजैः ।

तदशेषमशेषज्ञ शंस नः शंसितव्रत ॥१९॥

इति वाराणसीस्थेन मण्डलेन मनीषिणाम् ।

प्रोक्तः प्रोवाच धर्मात्मा कवीण्द्रो वदतां वरः ॥२०॥

कवींद्र उवाच

एकवीरां भगवतीं गणेशं च सरस्वतीं ।

सद्गुरुं च महासिद्धं सिद्धानामपि सिद्धिदम् ॥२१॥

प्रणिपत्य प्रवक्ष्यामि महाराजस्य धीमतः ।

चरितं शिवराजस्य भरतस्येव भारतम् ॥२२॥

कलिकल्मषहारीणि हारीणि जनचेतसाम् ।

यशांसि शिवराजस्य श्रोतव्यानि मनीषिभिः ॥२३॥

योऽयं विजयते वीरः पर्वतानामधीश्वरः ।

दाक्षिणात्यो महाराजः शाहराजात्मजः शिवः ॥२४॥

साक्षान्नारायणस्यांशस्त्रिदशद्वेषिदारणः ।

स एकदात्मनिष्ठं मां प्रसाद्येदमभाषत ॥२५॥

यानि यानि चरित्राणि विहितानि मया भुवि ।

विधीयन्ते च सुमते तानि सर्वाणि वर्णय ॥२६॥

मालभूपमुपक्रम्य प्रथितं मत्पितामहम् ।

कथामेतां महाभाग महनीयां निरूपय ॥२७॥

तस्येमां वाचमनघामभिनन्द्य द्विजोत्तमाः ।

प्रतिश्रुत्य गृहानेत्य स्वयमेतदचिन्तयम् ॥२८॥

अहो कथमहं कुर्यां भारतप्रतिमं महत् ।

अमानुषचरित्नस्य शिवस्यैतत् समीहितम् ॥२९॥

इति संचिन्तयन्तं मां चिरसुस्थिरचेतसम् ।

देवी भगवती साक्षात् समेत्येदमवोचत ॥३०॥

देव्युवाच

कवींद्र कुरु मा चिन्तामनुकूलास्म्यहं तव ।

ममादेशादयं राजा त्वामिदं कार्यमादिशत् ॥३१॥

एवमाश्वासयन्ती मां कृपालुः कुलदेवता ।

चतुर्भुजा भगवती हृदयं मे समाविशत् ॥३२॥

तदाप्रभृति वाग्ब्रह्म समग्रं पश्यतो मम ।

जागर्त्यर्थेंन सहितं रसनाग्रमधिष्ठितम् ॥३३॥

अनागतानां भावानामतीतानां च सर्वशः ।

साक्षात् सन्दर्शनेनाहममानुष इवाभवम् ॥३४॥

कृतकृत्यमथात्मानं मन्यमानेन वै मया ।

कृतमेतन्महापुण्यमाख्यानमनघव्रताः ॥३५॥

यत्रास्ते महिमा शंभोर्महादेवस्य वर्णितः ।

दुर्वृत्तासुरमर्दिन्यास्तुलजायास्तथैव च ॥३६॥

धर्मस्यार्थस्य कामस्य मोक्षस्य च यथायथम् ।

तीर्थानामपि माहात्म्यं यत्र सम्यङ्निरूपितम् ॥३७॥

यत्र युद्धान्यनेकानि शिवस्य यवनैः सह ।

तेषामेव विनाशार्थमवतीर्णस्य भूतले ॥३८॥

देवानां ब्राह्मणानां च गवां च महिमाधिकम् ।

पवित्राणि विचित्राणि चरित्राणि च भूभुजाम् ॥३९॥

गजानां तुरगाणां च दुर्गाणां लक्षणानि च ।

निरूपितान्यशेषेण राजनीतिश्च शाश्वती ॥४०॥

तं सूर्यवंशमनघं कथ्यमानं मयादितः ।

सर्वेऽप्यवहितात्मानः शृणुध्वं शृण्वतां वराः ॥४१॥

दक्षिणस्यां दिशि श्रीमान् मालवर्मा नरेश्वरः ।

बभूव वंशे सूर्यस्य स्वयं सूर्य इवौजसा ॥४२॥

महाराष्ट्रं जनपदं महाराष्टस्स भूमिपः ।

प्रशशास प्रसन्नात्मा निजधर्मधुरंधरः ॥४३॥

कमलायतनेत्रोऽसौ कमलापतिविक्रमः ।

शुशुभे गुणगंभीरः प्रजारंजनमाचरन् ॥४४॥

स पुण्यदेशे धर्मात्मा निवासं स्वमकल्पयत् ।

तन्वन् सौराज्यमधिकं नदीं भीमरथीमनु ॥४५॥

त्वङ्गत्तुरंगमखुरक्षुण्णभीमरथीतटः ।

समुद्यद्दुंन्दुभिध्वानविभ्रमक्षोभितार्णवः ॥४६॥

प्रतापतापिताऽरातिधराधिपतिमण्डलः ।

सह्याद्रिखण्डमखिलं बुभुजे स बली बलात् ॥४७॥

द्विषद्भिर्दुस्सहः सोऽभोद् धुर्यः सर्वधनुष्मताम् ।

नारायणांससंभूतो धनुञ्जय इवापरः ॥४८॥

महावंशसमुद्भूतामुमां नाम यशस्विनीम् ।

उपयेमे स विधिना सावित्रीं सत्यवानिव ॥४९॥

अथासौ बहु मेने तामनुरूपगुणान्विताम् ।

अजो रघुसुतश्श्रीमान् साध्वीमिन्दुमतीमिव ॥५०॥

प्रसादमिव पार्वत्या दत्तमात्मीयमात्मना ।

उमेति भूषयामास नामधेयमुमा सती ॥५१॥

अथ श्रीदसमृद्धश्रीः स तया सुदृशान्वितः ।

समाचचार मतिमान् कृती धर्माननेकधा ॥५२॥

अग्निहोत्राणि सत्राणि यज्ञास्सुबहुदक्षिणाः ।

महादानान्यपि तथा राष्ट्रे तस्य सदाऽभवन् ॥५३॥

स शंभुप्रीतये शंभोर्भक्तस्सागरनन्निभम् ।

मधुरं खानयामास तडागं शंभुपर्वते ॥५४॥

सुवर्णसानुप्रतिमान् प्रासादानुच्चतोरणान् ।

आरामानभिरामांश्च भूरिभूरुहभूषितान् ॥५५॥

दीर्घाश्च दीर्घिकाः स्वर्णसोपानपथभूषिताः ।

धर्मात्मा कारयामास प्रपाश्शालाश्च भूरिशः ॥५६॥

तमन्वगात् सुमहती चतुरङ्गा पताकिनी ।

महासत्त्वं महासत्त्वा स्वर्णदीव भगीरथम् ॥५७॥

तमुन्नतं नमन्ति स्म सामन्ताः पृथिवीभृतः ।

समीरणसमुद्वेलं वंजुला इव वारिधिम् ॥५८॥

एतस्मिन्नेव समये दुर्गं देवगिरिं श्रयन् ।

निजामशाहो धर्मात्मा पालयामास मेदिनीम् ॥५९॥

तमसेवन्त सततं यवनानामधीश्वरम् ।

सर्वे यादवराजाद्या दाक्षिणात्याः क्षमाभुजः ॥६०॥

तदा येदिलशाहोऽपि पत्तने विजयाह्वये ।

निवसन् राज्यमकरोदयवनो यवनैर्वृतः ॥६१॥

अथ केनाऽपि कालेन निमित्तेन बलीयसा ।

येदिलेन निजामस्य विरोधस्सुमहानभूत् ॥६२॥

तदा तं मालभूपालं कालं प्रतिमहीभृताम् ।

श्रुत्वा निजामो मेधावी साहाय्ये समकल्पयत् ॥६३॥

ततस्तस्य प्रियं तत्र कर्तुमप्रतिमद्युतिः ।

गत्वा देवगिरिं मालमहीपतिरुवास ह ॥६४॥

अथ विठ्ठलराजोऽस्य भ्राता भीमपराक्रमः ।

समेतस्स्वपताकिन्या भेजे धारागिरीश्वरम् ॥६५॥

प्रीतात्मा च निजामोऽपि निजमन्तिकमागतौ ।

तावुभौ पूजयामास सामदानेन भूयसा ॥६६॥

ये ये निजामशाहस्य प्राभवन् परिपन्थिनः ।

तांस्तानुत्सादयामास मालवर्मा महाभुजः ॥६७॥

तथा विठ्ठलराजोऽपि निजामस्य चिकीर्पिंतम् ।

सहायीभूत सततं चक्रे शक्रपराक्रमः ॥६८॥

यद्यप्यासन्निजामस्य सहायास्तत्र भूरिशः ।

तथापि मालवर्मैव सर्वेभ्योऽभ्यधिकोऽभवत् ॥६९॥

कुलक्रमागतं राज्यं निधाय निजमन्त्रिषु ।

दत्तं निजामशाहेन देशमन्यं शशास सः ॥७०॥

अथ तस्य सभार्यस्य सुतजन्म्समुज्वलाम् ।

श्रियं समीहमानस्य दिनानि सुबहून्ययुः ॥७१॥

सन्तानार्थी स नृपतिर्धर्मपत्नीसमन्वितः ।

देवदेवं महादेवमारराध महाव्रतः ॥७२॥

अथ कालेन महता देवी तस्य महौजसः ।

आनन्दयन्ती दयितं ससत्त्वा समजायत ॥७३॥

ततः सा दशमे मासि प्रस्फुरद्राजलक्षणम् ।

सुमुखं शुभवेलायां सुषुवे सुतमद्भुतम् ॥७४॥

सुनसं सुविशालाक्षं सुभालं श्लक्ष्णकुन्तलम् ।

विस्तीर्णवक्षसं दीर्घभुजमानद्धकन्धरम् ॥७५॥

सुवर्णवर्णमरुणस्निग्धपाणिपदांबुजम् ।

प्रोद्धासयन्तं भवनं प्रभूतेन स्वतेजसा ॥७६॥

तं दृष्ट्वा मुदितास्तत्र धात्र्यः संजातसंभ्रमाः ।

राज्ञे निवेदयामासुर्जनैश्शुद्धान्तचारिभिः ॥७७॥

ततस्तमुत्सवं श्रुत्वा सुतजन्मसमुद्भवम् ।

पीयूषवर्षसंसिक्तप्रतीक इव सोऽभवत् ॥७८॥

ततः समुत्सुकोऽभ्येत्य नृपतिर्द्रुतमाप्लुतः ।

आननं सुकुमारस्य कुमारस्य व्यलोकत ॥७९॥

अथ प्रमुदितस्तत्र समेतः स्वपुरोधसा ।

चकार जातकर्मास्य स्वस्तिवाचनपूर्वकम् ॥८०॥

जाते राजकुमारे‍ऽस्मिन् कुमारसमतेजसि ।

नेदुर्मङ्गलवाद्यानि ननृतुर्वारयोषितः ॥८१॥

स्वरेण स्निग्धतारेण जगुर्गीतानि गायनाः ।

पेठुश्च प्रस्थितामुच्चै र्बन्दिनो बिरुदावलिम् ॥८२॥

अमोघाभिस्तथाशीर्भिरभ्यनन्दन् द्विजोत्तमाः ।

गृहे ग्रुहे विशेषेण ववृधे स महोत्सवः ॥८३॥

महामुक्ताः प्रवालानि रत्नालंकरणानि च ।

स्वर्णानि स्वर्णवासांसि गास्तुरंगान् गजानपि ॥८४॥

जनाय याचमानाय ददानः स तदा प्रभुः ।

ददृशे मनुजैस्साक्षात् कल्पद्रुम इवापरः ॥८५॥

अथ मौहूर्तिकादिष्टे विध्युक्तेऽहनि शोभने ।

पिता चक्रे कुमारस्य नाम शाह इति स्वयम् ॥८६॥

दिने दिने स ववृधे शिशुः सरसिजाननः ।

पित्रोस्संवर्धयन् स्वाभिर्लीलाभिर्लोचनोत्सवम् ॥८७॥

अथ वर्षद्वयेऽतीते द्वितीयमपि नन्दनम् ।

लेभे महीपतेः पत्नी मूर्तिमन्तमिवोत्सवम् ॥८८॥

तस्य जातस्य हि विधिं संविधाय बुधैस्सह ।

शरीफ इति सिद्धोक्तं नामघेयं व्यधाद्विभुः ॥८९॥

तौ शाहश्च शरीफश्च सिद्धनामांकितावुभौ ।

ववृधाते श्रिया सार्धं कुमारौ कुलदीपकौं ॥९०॥

अथ समुदितराजलक्षणाभ्यां

मुदितमनाः स्वजनान्वितः स ताभ्याम् ।

नृपातिकुलवतंसमात्मवंशं ।

भुवमधिपल्लवितं प्रभूयमेने ॥९१॥

कथितमिति मया जगत्प्रतीतं

शुभमिहराजकुमारजन्म तावत् ।

कलिकलुषहरं निशम्य धीमा -

ननुभवात स्वसमीहितानि सद्यः ॥९२॥

इत्यनुपुराणे सूर्यवंशे कवीन्द्रपरमानन्दप्रकाशितायां शतसाहस्र्यां संहितायां कुमारप्रभवो नाम प्रथमोऽध्ययः