कार्तिक महिन्यात दीपदान का केले जाते? पुराणकथांमधील संदर्भ जाणून घ्या

कार्तिक महिन्यात दीपदान केल्याने मनुष्याचे अनेक जन्मांचे पाप नष्ट होते आणि त्याला मोक्षप्राप्ती होते, असे हिंदू शास्त्रांमध्ये मानले जाते. कार्तिक महिना हा भगवान विष्णू आणि माता लक्ष्मी यांना अत्यंत प्रिय आहे. या पवित्र महिन्यात अंधकार दूर करून प्रकाशाचे आगमन करण्यासाठी नदी, तलाव, मंदिरे आणि तुळशीजवळ दिवे लावण्याची (दीपदान) प्राचीन परंपरा आहे.

 पुराणकथांनुसार कार्तिक महिन्यात दीपदान करण्याचे महत्त्व आणि त्यामागील संदर्भ खालीलप्रमाणे आहेत:

१. भगवान विष्णूंचे योग

निद्रेतून जागृत होणे (पद्म व स्कंद पुराण)

धार्मिक मान्यतेनुसार, भगवान विष्णू आषाढ महिन्यातील देवशयनी एकादशीला चार महिन्यांसाठी (चातुर्मास) योगनिद्रेत जातात आणि कार्तिक महिन्यातील 'देवउठनी एकादशीला' (प्रबोधिनी एकादशी) जागे होतात. भगवान विष्णूंच्या या जागृत होण्याचा आनंद साजरा करण्यासाठी आणि विश्वामध्ये पुन्हा प्रकाशाचे चैतन्य पसरवण्यासाठी संपूर्ण कार्तिक महिनाभर दीपदान करून त्यांचे स्वागत केले जाते.

२. दामोदर लीला आणि सत्यभामा संवाद (पद्म पुराण)

दामोदर मास: वैष्णव परंपरेत कार्तिक महिन्याला 'दामोदर मास' म्हटले जाते. याच महिन्यात माता यशोधरेने बालकृष्णाला (उखळाला) दोरीने बांधले होते (दाम = दोरी, उदर = पोट).

सत्यभामेची कथा: पद्म पुराणातील एका कथेनुसार, सत्यभामेने भगवान श्रीकृष्णांना तिच्या पूर्वजन्मातील पुण्याविषयी विचारले. तेव्हा श्रीकृष्णांनी सांगितले की, पूर्वजन्मात ती एका ब्राह्मणाची मुलगी होती आणि तिने कार्तिक महिन्यात विष्णू मंदिरात नियमित दीपदान केले होते. या एकाच पुण्याच्या प्रभावामुळे तिला पुढील जन्मात द्वारकेची राणी आणि श्रीकृष्णाची पटराणी होण्याचे भाग्य लाभले.

३. त्रिपुरारी पौर्णिमा आणि देव दिवाळी (शिव पुराण)

त्रिपुरासुर वध: कार्तिक पौर्णिमेच्या दिवशी भगवान शिवशंकरांनी 'त्रिपुरासुर' नावाच्या बलाढ्य राक्षसाचा वध करून तिन्ही लोकांची त्याच्या त्रासातून सुटका केली होती.

देवांची दिवाळी: या विजयाचा आनंद साजरा करण्यासाठी सर्व देवता स्वर्गातून खाली येऊन गंगा नदीच्या तीरावर दिवे प्रज्वलित करतात. म्हणूनच याला 'देव दिवाळी' असेही म्हणतात आणि या दिवशी नदीकाठी किंवा जलशयांमध्ये दीपदान करण्याला विशेष महत्त्व आहे.

४. मूषक कथा (स्कंद पुराण)

स्कंद पुराणात एक रंजक कथा आहे, ज्यामध्ये एका उंदराला नकळत घडलेल्या दीपदानामुळे मोक्ष मिळाला होता. एका विष्णू मंदिरात कोणीतरी दिवा लावला होता, जो विझत आला होता. तिथे एक उंदीर आला आणि दिव्याची वात खाण्याचा प्रयत्न करताना त्याच्या तोंडामुळे ती वात पुन्हा सरकली व दिवा मोठा झाला. कार्तिक महिन्यात भगवान विष्णूंसमोर विझणारा दिवा पुन्हा प्रज्वलित केल्याच्या या नकळत घडलेल्या पुण्यामुळे, त्या उंदराला त्याच्या पुढील जन्मात राजयोग आणि शेवटी मोक्ष प्राप्त झाला.

५. गुणनिधी आणि कुबेर पद प्राप्ती (शिव महापुराण)

शिवलिलांमध्ये उल्लेख आहे की, गुणनिधी नावाच्या एका चोराने चोरीच्या उद्देशाने रात्रीच्या वेळी शिवावयात (शिव मंदिरात) प्रवेश केला. तिथे अंधार असल्याने काहीतरी शोधण्यासाठी त्याने स्वतःचे वस्त्र फाडून त्याची वात केली आणि दिवा लावला. कार्तिक महिन्यात अनपेक्षितपणे शिवाच्या गाभाऱ्यात प्रकाश केल्यामुळे (दीपदान घडल्यामुळे), त्याचे सर्व पाप धुऊन निघाले आणि पुढील जन्मात तो देवांचा खजिनदार म्हणजेच 'कुबेर' बनला.

कार्तिक महिन्यात दीपदान कुठे करावे?

शास्त्रानुसार कार्तिक महिन्यात पुढील पाच ठिकाणी दीपदान करणे सर्वोत्तम मानले जाते:

तुळशीजवळ: घरात सुख-समृद्धी आणि लक्ष्मीच्या आगमनासाठी रोज संध्याकाळी तुळशीपाशी दिवा लावावा.

पवित्र नद्या किंवा तलाव: पाण्यात दिवा प्रवाहित केल्याने पितरांना सद्गती मिळते.

देवघर किंवा मंदिर: विशेषतः विष्णू आणि शिव मंदिरात दिवा लावल्याने अक्षय पुण्याची प्राप्ती होते.

घराचा मुख्य दरवाजा: मुख्य प्रवेशद्वारावर दिवा लावल्याने नकारात्मक ऊर्जा दूर राहते.

आकाश दीपदान: घराच्या छतावर किंवा उघड्या आवारात उंच ठिकाणी दिवा लावल्याने विष्णू आणि लक्ष्मी दोघेही प्रसन्न होतात.