Publish Date: Tue, 28 Jul 2026 (12:49 IST)
Updated Date: Tue, 28 Jul 2026 (12:53 IST)
कोकिळा व्रताची कथा ही माता सती (श्री पार्वती) आणि भगवान शिव यांच्या अगाध प्रेमाशी आणि भक्तीशी जोडलेली आहे. आषाढ महिन्यातील हे व्रत प्रामुख्याने अखंड सौभाग्य लाभण्यासाठी आणि मनोवांच्छित वर मिळण्यासाठी केले जाते.
कोकिळा व्रताची पौराणिक कथा
राजा दक्षाचा यज्ञ आणि माता सतीचा त्याग
पौराणिक कथेनुसार, प्रजापती दक्षाने (माता सतीचे वडील) एका भव्य यज्ञाचे आयोजन केले होते. परंतु, दक्षाचा भगवान शिवावर राग असल्याने त्यांनी सर्व देवी-देवतांना यज्ञाचे आमंत्रण दिले, मात्र भगवान शिव आणि माता सती यांना बोलावले नाही. माता सतीला जेव्हा या यज्ञाविषयी माहिती मिळाली, तेव्हा त्यांनी भगवान शिवांकडे माहेरी जाण्याची इच्छा व्यक्त केली. भगवान शिवाने त्यांना समजावले की, "विनानिमंत्रण कोणाच्याही घरी जाणे योग्य नाही." परंतु, माहेरच्या प्रेमापोटी सती माता शिवाची आज्ञा न मानता यज्ञाला गेल्या. यज्ञमंडपात पोहोचल्यावर राजा दक्षाने भगवान शिवाचा प्रचंड अपमान केला. पतीचा झालेला हा अनादर माता सतीला सहन झाला नाही. अत्यंत दुःखाने आणि क्रोधाने त्यांनी त्याच यज्ञाच्या अग्निकुंडात स्वतःला समर्पित (आत्मदहन) केले.
कोकिळा रूपातील शाप आणि तपश्चर्या
भगवान शिवाने आपल्या आज्ञेचे उल्लंघन करून अनाहुतपणे यज्ञास गेल्यामुळे आणि आत्मदहन केल्यामुळे सतीला पुढील जन्मापूर्वी १०,००० वर्षे नंदनवनात 'कोकिळा' (कोकिळ पक्षी) बनून राहण्याचा शाप मिळाला. माता सतीने पक्षी रूपात असूनही धीर सोडला नाही. त्या नंदनवनात कोकिळा बनून सतत 'शिव-शिव' असा जप करत राहिल्या. त्यांनी संपूर्ण काळ भगवान शिवाच्या तीव्र भक्तीत घालवला.
शापमुक्ती आणि शिव-पार्वती पुनर्मिलन
कोकिळा रूपातील सतीची ही कठोर भक्ती आणि निष्ठा पाहून भगवान शिव अत्यंत प्रसन्न झाले. त्यांनी सतीला शापमुक्त केले. यानंतर माता सतीने हिमालय राजाच्या घरी 'पार्वती' म्हणून जन्म घेतला. पार्वतीच्या रूपात त्यांनी पुन्हा घोर तपश्चर्या केली आणि भगवान शिवाला पुन्हा पतीरूपात प्राप्त केले.
कोकिळा व्रताचे महत्त्व
अखंड सौभाग्य: ज्याप्रमाणे माता सतीने कोकिळा रूपात भक्ती करून पुन्हा शिव प्राप्त केले, तसेच हे व्रत केल्याने महिलांना अखंड सौभाग्याचा आशीर्वाद मिळतो.
मनोकामना पूर्ती: कुमारी मुलींनी हे व्रत केल्यास त्यांना गुणी आणि उत्तम वर मिळतो, अशी धार्मिक श्रद्धा आहे.
पापांचा नाश: या व्रताच्या नियमांचे पालन केल्याने आणि कथेचे श्रवण केल्याने सर्व मनोकायिक दोषांचे निवारण होते.
