भीम अहोरात्र भुकेला राहून का करायचा 'हे' व्रत? वाचा निर्जला एकादशीची रंजक पौराणिक कथा

भीम निर्जला एकादशीच्या व्रताची कथा महाभारताच्या काळातील आहे. कथेनुसार, पांडवांमध्ये सर्वात बलवान आणि प्रचंड भूक लागणारा भीमसेन भूक सहन करू शकत नसे. जेव्हा त्याने महर्षी वेदव्यासांना सर्व एकादशींची व्रते पाळल्याचे पुण्य मिळवण्याचा मार्ग विचारला, तेव्हा व्यासांनी त्याला केवळ एका दिवसाचे 'निर्जला' व्रत पाळण्याचा सल्ला दिला.

भीमसेन व्यासांना म्हणाला, "हे पितामह! माझे बंधू युधिष्ठिर, माता कुंती, द्रौपदी, अर्जुन, नकुल आणि सहदेव हे सर्व मला एकादशीचे व्रत पाळण्याचा आग्रह करतात. परंतु मी त्यांना सांगतो की, मी नक्कीच ईश्वराची पूजा करू शकतो आणि दानधर्म करू शकतो, पण अन्नाशिवाय राहणे मला अजिबात शक्य नाही."

त्यावर व्यास म्हणाले, "हे भीमसेन! जर तुला नरक नकोसा आणि स्वर्ग हवासा वाटत असेल, तर तू प्रत्येक महिन्याच्या दोन्ही एकादशींना अन्न (धान्य) खाणे टाळले पाहिजे." भीमने उत्तर दिले, "हे पितामह! मी आधीच सांगितले आहे की मी भूक सहन करू शकत नाही. मी वर्षातून एकदा एक व्रत पाळू शकतो, पण अन्नाशिवाय राहू शकत नाही कारण माझ्या पोटात 'वृक' नावाचा अग्नी प्रज्वलित असतो. अन्न खाल्ल्याने हा अग्नी शांत राहतो; त्यामुळे, पूर्ण दिवसाचे व्रत तर दूरच, पण एका वेळचे अन्न न खाणेही माझ्यासाठी अत्यंत कठीण आहे."

"कृपया मला अशा एका व्रताविषयी सांगा जे वर्षातून केवळ एकदाच पाळावे लागेल आणि ज्यामुळे मला स्वर्गात प्रवेश मिळेल." महर्षी व्यास म्हणाले, "हे पुत्रा! महान ऋषींनी असे ग्रंथ रचले आहेत ज्यात कमीत कमी प्रयत्नांत आणि कोणत्याही आर्थिक खर्चाशिवाय स्वर्गप्राप्तीचे मार्ग सांगितले आहेत. महिन्याच्या दोन्ही पंधरवड्यांमधील एकादशीचे व्रत पाळणे हा मुक्तीचाच एक मार्ग आहे."

व्यासांचे शब्द ऐकून भीमसेन नरकात जाण्याच्या कल्पनेनेच घाबरून गेला; थरथरत्या आवाजात त्याने विचारले, "आता मी काय करू? मी महिन्यातून दोन व्रते पाळू शकत नाही, पण वर्षातून एक व्रत पाळण्याचा प्रयत्न नक्कीच करू शकतो. कृपया मला अशा एका व्रताविषयी सांगा जे वर्षातून केवळ एक दिवस पाळल्यास माझी मुक्ती होऊ शकेल." हे ऐकून व्यासजींनी सांगितले की, ज्येष्ठ महिन्यातील शुक्ल पक्षात येणाऱ्या एकादशीला 'निर्जला एकादशी' असे म्हणतात. तुम्ही या एकादशीचे व्रत पाळले पाहिजे. या व्रतादरम्यान पाणी पिण्यास मनाई असते; केवळ 'आचमन' करण्यासाठी (विधीनुसार थोडे पाणी प्राशन करण्यासाठी) वापरल्या जाणाऱ्या अल्प प्रमाणात पाणी घेण्याची मुभा असते. 

आचमनासाठी वापरल्या जाणाऱ्या पाण्याची मात्रा सहा 'माशां'पेक्षा जास्त नसावी; अन्यथा ते मद्यपानासारखे मानले जाते. या दिवशी अन्न ग्रहण करू नये, कारण तसे केल्यास व्रताचे फळ नष्ट होते.

एकादशीच्या सूर्योदयापासून ते द्वादशीच्या सूर्योदयापर्यंत पाणी न पिता व्रत केल्यास, वर्षभरातील सर्व एकादशींचे व्रत केल्याचे पुण्य प्राप्त होते. द्वादशीच्या दिवशी सूर्योदयापूर्वी उठून स्नान करावे आणि ब्राह्मणांना दान द्यावे. त्यानंतर, स्वतः भोजन करण्यापूर्वी एखाद्या भुकेल्या आणि पात्र ब्राह्मणाला भोजन घालावे. यातून मिळणारे पुण्य संपूर्ण वर्षातील सर्व एकादशींचे व्रत केल्याने मिळणाऱ्या पुण्याइतकेच असते.

व्यासजी म्हणाले, "हे भीमसेन! साक्षात भगवान श्रीकृष्णांनी मला हे सांगितले आहे. या एकादशीचे पुण्य सर्व पवित्र तीर्थक्षेत्रांना भेट देण्यापेक्षा किंवा सर्व प्रकारची दाने करण्यापेक्षाही अधिक आहे. केवळ एका दिवस पाणी न पिता राहिल्याने मनुष्य पापांपासून मुक्त होतो."

जे लोक निर्जला एकादशीचे व्रत पाळतात, त्यांच्याभोवती मृत्यूसमयी यमदूत येत नाहीत; त्याऐवजी, भगवान श्रीकृष्णाचे अनुचर त्यांना 'पुष्पक विमानात' बसवून स्वर्गात घेऊन जातात. म्हणूनच, निर्जला एकादशी हे जगातील सर्वश्रेष्ठ व्रत आहे आणि ते पूर्ण निष्ठेने पाळले पाहिजे. या दिवशी 'ॐ नमो भगवते वासुदेवाय' या मंत्राचा जप करावा आणि गोदान (गायीचे दान) करावे.

अशा प्रकारे, व्यासजींच्या सूचनेनुसार भीमसेनाने हे व्रत पाळले; म्हणूनच या एकादशीला 'भीमसेनी' किंवा 'पांडव एकादशी' असेही म्हटले जाते. निर्जला व्रत सुरू करण्यापूर्वी देवाची अशी प्रार्थना करावी: "हे प्रभो! आज मी निर्जला व्रत करत आहे आणि दुसऱ्या दिवशीच अन्न ग्रहण करेन. मी हे व्रत पूर्ण निष्ठेने पाळीन; आपल्या कृपेने माझी सर्व पापे नष्ट होवोत." या दिवशी पाण्याने भरलेला कलश—ज्यावर वस्त्र झाकलेले असेल आणि ज्यासोबत सोन्याचे दानही असेल—असे दान करावे. जे लोक हे व्रत करतात त्यांना कोट्यवधी 'पल' (वजनाचे एक प्राचीन परिमाण) सोने दान केल्याचे पुण्य प्राप्त होते, तर या दिवशी यज्ञ करण्यासारख्या विधींचे फळ तर शब्दातीत आहे. या एकादशीचे व्रत केल्याने मनुष्याला 'विष्णुलोक' प्राप्त होते. जे लोक या दिवशी अन्नधान्य ग्रहण करतात, त्यांना 'चांडाल' मानले जाते आणि ते नरकाचे भागीदार ठरतात. ज्या व्यक्तीने ब्राह्मणहत्या, मद्यपान, चोरी किंवा गुरूविषयी द्वेषभाव बाळगणे यांसारखी गंभीर पापे केली असतील, तरीही ती व्यक्ती या व्रताच्या प्रभावाने स्वर्गाला प्राप्त करते.

हे कुंतीपुत्रा! जे स्त्री-पुरुष हे व्रत श्रद्धेने पाळतात, त्यांनी खालील गोष्टी कराव्यात: सर्वप्रथम देवाची पूजा; त्यानंतर गोदान; ब्राह्मणांना मिष्टान्न आणि दक्षिणा देणे; तसेच पाण्याने भरलेल्या कलशाचे अनिवार्य दान करणे. निर्जला एकादशीच्या दिवशी अन्नधान्य, वस्त्रे, पादत्राणे आणि इतर तत्सम वस्तूंचेही दान करावे.

जे लोक ही कथा श्रद्धेने वाचतात किंवा ऐकतात, त्यांना निश्चितच स्वर्गप्राप्ती होते.