श्री संत सेना महाराज पुण्यतिथी निमित्त त्यांच्याबद्दल माहिती

संत सेना महाराज हे वारकरी संप्रदायातील ज्ञानदेव-नामदेव कालखंडातील एक अत्यंत थोर आणि श्रेष्ठ संत-कवी आहेत. त्यांनी आपल्या प्रत्यक्ष व्यावहारिक कामालाच भक्तीचे आणि अध्यात्माचे रूप दिले.

जन्म आणि पार्श्वभूमी

स्थान व जन्मकाळ: त्यांच्या जन्मस्थळाबाबत अभ्यासकांमध्ये दोन प्रमुख मतप्रवाह आहेत. काही अभ्यासकांच्या मते त्यांचा जन्म मध्य प्रदेशातील बांधवगड (रेवा संस्थान) येथे १३ व्या किंवा १४ व्या शतकात झाला (वडिलांचे नाव देविदास आणि आईचे नाव प्रेमकुंवरबाई). तर काही संशोधक त्यांच्या अस्सल मराठी भाषेवरून त्यांचा मूळ संबंध महाराष्ट्राशी जोडतात.

पारंपरिक व्यवसाय: संत सेना महाराज हे व्यवसायाने नाभिक (न्हावी) होते. ते तत्कालीन राजाच्या/बादशहाच्या दरबारी हजामतीची सेवा करत असत.

गुरुपरंपरा: ते स्वामी रामानंद यांचे शिष्य मानले जातात आणि संत नामदेवांचे समकालीन म्हणून वारकरी संप्रदायात त्यांना मानाचे स्थान आहे.

प्रसिद्ध कथा आणि विठ्ठल भक्ती

संत सेना महाराजांचे जीवन विठ्ठलमय झाले होते. त्यांच्या चरित्रातील सर्वात प्रसिद्ध आख्यायिका ही त्यांच्या अनन्य भक्तीची साक्ष देते:

सेना महाराज रोज सकाळी देवाची पूजा-अर्चा करून मगच राजाच्या सेवेला जात असत. एका दिवशी ते घरात विठ्ठलाच्या पूजेत मग्न असताना, दारावर साधू-संत आले आणि ते त्यांच्याशी संवाद साधू लागले. त्याच वेळी राजाच्या दरबारातून सेवेसाठी बोलावणे आले. सेनाजी पूजेत असल्याने वेळेवर पोहचू शकले नाहीत. एका चुगलखोर शेजाऱ्याने राजाला सांगितले की, "सेनाजी पूजेत बसले आहेत आणि येत नाहीत." यामुळे राजा संतप्त झाला आणि त्याने सेना महाराजांना अटक करण्याचे आदेश दिले.

आपल्या भक्तावर संकट आलेले पाहून प्रत्यक्ष भगवान श्रीविठ्ठल सेनाजींचे रूप धारण करून हातात धोकटी घेऊन राजवाड्यात गेले. त्यांनी अतिशय कुशलतेने राजाची सेवा आणि हजामत केली. तेलाची अंघोळ घालताना तेलाच्या वाटीत राजाला सेना महाराजांच्या ऐवजी श्रीविठ्ठलाचे चतुर्भुज दैवी रूप दिसले. राजा त्या अलौकिक दर्शनाने भारावून गेला.

विठ्ठलाने राजाकडून मिळालेल्या मोहरांची पिशवी सेनाजींच्या घरी ठेवून ते अदृश्य झाले. जेव्हा वास्तविक सेना महाराज घाबरत दरबारात पोहोचले, तेव्हा राजाने त्यांच्या पाया पडत त्यांचे स्वागत केले. सेना महाराजांच्या लक्षात आले की, ही सर्व भगवंताचीच लीला आहे.

संत सेना महाराजांची काव्यरचना आणि शिकवण

संत सेना महाराजांनी आपल्या दैनंदिन न्हावी व्यवसायातील साधनांचा आणि रूपकांचा वापर करून अध्यात्माचे सुंदर तत्त्वज्ञान मांडले आहे.

प्रसिद्ध अभंग:

"आम्ही वारीक वारीक । करू हजामत बारीक ॥

विवेक दर्पण आयना दाऊ । वैराग्य चिमटा हालऊ ॥

उदक शांती डोई घोळू । अहंकाराची शेंडी पिळू ॥

भावार्थाच्या बगला झाडू । काम क्रोध नखे काढू ॥

चौवर्णा देऊनी हात । सेना राहिला निवांत ॥"

या अभंगात ते सांगतात की, जसे न्हावी शरीराची स्वच्छता करतो, तसेच आम्ही ज्ञानाच्या आरशात (विवेक दर्पण) आत्मदर्शन घडवतो, वैराग्याचा चिमटा वापरतो आणि माणसातील काम, क्रोध, अहंकार आणि विकार कापून टाकतो.

सकल संत गाथा: 'सकल संत गाथेत' संत सेना महाराजांचे सुमारे १२५ ते १३३ अभंग उपलब्ध आहेत. श्री गुरू ग्रंथ साहिबमध्ये स्थान: संत नामदेवांप्रमाणेच संत सेना महाराजांच्या भक्तीरचनेला शीख धर्माच्या पवित्र 'श्री गुरू ग्रंथ साहिब' मध्येही समाविष्ट केले गेले आहे, जे त्यांच्या व्यापक लोकप्रियतेची आणि प्रभावाची साक्ष देते.

सामाजिक व आध्यात्मिक संदेश

कर्मातच ईश्वर: त्यांनी कर्म आणि परमार्थ यांची सांगड घातली. "दोन प्रहर धंदा करावा आणि उरलेला वेळ नामस्मरणात घालवावा," असा आचारधर्म त्यांनी स्वतः पाळला आणि समाजाला दिला.

विषमतेचे खंडन: ईश्वरभक्तीमध्ये कोणतीही जात-पात किंवा उच्च-नीच भेद नसतो. भगवंत केवळ भाव आणि भक्तीचा भुकेला असतो, हे त्यांनी आपल्या कृतीतून दाखवून दिले.

अंधश्रद्धा निर्मूलन: त्यांनी समाजातील ढोंग, अंधश्रद्धा आणि निष्फळ कर्मकांडांवर आपल्या अभंगांतून टीका केली.

समाधी आणि पुण्यतिथी

संत सेना महाराजांचे अंतिम दिवस पंढरपूर आणि उत्तर भारतात व्यतीत झाले. त्यांनी श्रावण वद्य द्वादशी या दिवशी विठ्ठलचरणी देह अर्पण केला. पंढरपूर येथे प्रदक्षिणा मार्गावर त्यांचे मंदिर व स्मृतीस्थान आहे, जिथे श्रावण महिन्यात त्यांचा पुण्यतिथी उत्सव मोठ्या श्रद्धेने साजरा केला जातो.