Publish Date: Sat, 17 Oct 2026 (08:20 IST)
Updated Date: Fri, 16 Oct 2026 (17:22 IST)
सनातन परंपरेत शरद पौर्णिमा हा एक महत्त्वाचा सण आहे, जो दरवर्षी अश्विन महिन्यातील पौर्णिमेला साजरा केला जातो. याला 'रास पौर्णिमा' किंवा 'कोजागरी पौर्णिमा' अशा नावांनीही ओळखले जाते. परंपरेनुसार, या पौर्णिमेच्या रात्री देवी लक्ष्मी पृथ्वीवर अवतरते. असे मानले जाते की, जे लोक पूर्ण निष्ठेने तिची उपासना करतात, त्यांना तिचा आशीर्वाद प्राप्त होतो. म्हणूनच, या दिवशी लोक देवी लक्ष्मीची पूजा करतात आणि या सणाशी संबंधित पवित्र कथा ऐकतात.
शरद पौर्णिमा व्रताची कथा
एका कथेनुसार, एका गावात एक व्यापारी राहत होता, ज्याला दोन मुली होत्या. दोन्ही बहिणी पौर्णिमेचे व्रत पाळत असत, परंतु त्यांच्या पद्धतींत फरक होता. मोठी बहीण अत्यंत निष्ठेने शरद पौर्णिमेचे व्रत पाळत असे आणि संध्याकाळी चंद्राला 'अर्घ्य' दिल्यानंतरच उपवास सोडत असे. मात्र धाकटी बहीण केवळ नावापुरतेच व्रत पाळत असे; ती विहित विधी पूर्ण न करताच उपवास सोडून देत असे.
कालांतराने दोन्ही बहिणी मोठ्या झाल्या आणि व्यापाऱ्याने त्यांचे विवाह लावून दिले. मोठ्या बहिणीला निरोगी अपत्ये झाली, तर धाकटी बहीण दुर्दैवी ठरली—तिला होणारी प्रत्येक अपत्ये जन्मानंतर काही काळामध्येच दगावत असत. अत्यंत दुःखी होऊन, धाकटी बहीण आपल्या दुःखावर उपाय शोधण्यासाठी एका ऋषींकडे गेली. ऋषींनी तिच्या दुःखाचे कारण ओळखले आणि तिला सांगितले की, तिने पौर्णिमेचे व्रत कोणतीही खरी श्रद्धा किंवा भक्ती न ठेवता पाळले होते, म्हणूनच तिला या संकटांचा सामना करावा लागत आहे. त्यांनी तिला सल्ला दिला की, जर तिने पूर्ण श्रद्धेने आणि सर्व विहित नियमांचे पालन करून हे व्रत केले, तर चंद्रदेवाच्या कृपेने तिचे कठीण दिवस संपतील.
ऋषींच्या सल्ल्यानुसार, धाकटी बहीण पुढच्या शरद पौर्णिमेला पूर्ण निष्ठेने आणि सर्व आवश्यक विधींचे पालन करून व्रत पाळले. परिणामी, तिला एक अपत्य प्राप्त झाले; परंतु दुर्दैवाने, ते बाळ जन्मानंतर लगेचच मरण पावले. लहान बहिणीला माहीत होते की, तिची मोठी बहीण भगवान चंद्राची अत्यंत लाडकी आहे आणि तिच्याकडे मृत बाळाला पुन्हा जिवंत करण्याची शक्ती आहे. हे लक्षात घेऊन तिने एक युक्ती लढवली: तिने आपल्या मृत बाळाच्या शरीरावर एक कापड घातले आणि त्याला एका लहान खाटेवर ठेवले. त्यानंतर तिने मोठ्या बहिणीला आपल्या घरी बोलावले आणि तिला त्याच खाटेवर बसण्यास सांगितले. मोठी बहीण जशी खाटेवर बसू लागली, तसे तिचे वस्त्र बाळाच्या शरीराला स्पर्शले, ज्यामुळे बाळ पुन्हा जिवंत झाले आणि रडू लागले. मोठी बहीण हे पाहून थक्क झाली आणि तिने निष्काळजीपणा केल्याबद्दल लहान बहिणीला कठोर शब्दांत फटकारले. तेव्हा लहान बहिणीने तिला सांगितले की, बाळ जन्माच्या वेळीच मृत झाले होते, परंतु मोठ्या बहिणीच्या स्पर्शाने ते पुन्हा जिवंत झाले—हा चमत्कार केवळ भगवान चंद्राची कृपा आणि पौर्णिमेच्या व्रताच्या शक्तीमुळेच शक्य झाला होता. असे मानले जाते की, शरद पौर्णिमेला उपवास करण्याची प्रथा त्याच दिवसापासून सुरू झाली.
शरद पौर्णिमेची आणखी एक दंतकथा
शरद पौर्णिमेचा सण हा देवी लक्ष्मीच्या प्राकट्याचा दिवस म्हणूनही साजरा केला जातो. असे मानले जाते की, याच दिवशी 'समुद्रमंथना'तून देवी लक्ष्मी प्रकट झाली होती. अन्य एका मान्यतेनुसार, द्वापार युगात याच शरद पौर्णिमेच्या दिवशी भगवान श्रीकृष्णाने 'महारास' (दिव्य नृत्य) केला होता. त्या प्रसंगी भगवान चंद्र अत्यंत प्रसन्न झाले होते आणि त्यांनी पृथ्वीवर अमृताचा वर्षाव केला होता.
