नगाजी महाराज

महाराष्ट्राच्या पावन भूमीला लाभलेल्या संत परंपरेत विदर्भाचे स्थान अत्यंत महत्त्वपूर्ण आहे. या परंपरेतील एक थोर आणि आदराचे स्थान असलेले सत्पुरुष म्हणजे श्री संत नगाजी महाराज. अंधश्रद्धा, जुन्या रुढी-परंपरा आणि विरोधांना झुगारून सामान्य जनतेला भक्तिमार्गाची आणि ईश्वराच्या नामस्मरणाची गोडी लावणारे महान संत म्हणून त्यांची ओळख आहे. नगाजी महाराज केवळ अध्यात्मिक गुरु नव्हते, तर ते एक उत्कृष्ट चित्रकार, मूर्तीकार आणि शिल्पकारसुद्धा होते.

जन्म, जीवन आणि समाधी मंदिर

संत नगाजी महाराज यांचा जन्म कार्तिक शुद्ध ५, शके १६७६ रोजी झाला. सुमारे ९० वर्षांचा प्रदीर्घ अवतारकाळ लाभलेल्या महाराजांनी अश्विन वद्य २, शके १७६६ रोजी पारडी येथे समाधी घेतली.

वर्धा जिल्ह्यातील हिंगणघाट तालुक्यात पोथरा आणि वणा या नद्यांच्या संगमावर पारडी येथे महाराजांचे भव्य समाधी मंदिर वसलेले आहे. नद्यांच्या काठावर वसलेले हे मंदिर अतिशय प्रसन्न आणि शांत वातावरणात आहे, जिथे येणाऱ्या प्रत्येक भाविकाला आत्मिक शांतता लाभते.

पंथ आणि शिष्यपरंपरा

संत नगाजी महाराजांचे कार्य केवळ एका गावापुरते मर्यादित नव्हते. विदर्भातील वर्धा, चंद्रपूर, अमरावती यांसह अनेक जिल्ह्यांत त्यांचा मोठा शिष्यवर्ग पसरलेला आहे. प्रामुख्याने नाभिक समाजबांधव आणि समस्त वारकरी संप्रदाय महाराजांची जयंती व पुण्यतिथी सोहळा अत्यंत भक्तिभावाने व उत्साहाने साजरा करतात.

पालखी सोहळा आणि ऐतिहासिक परंपरा

संत नगाजी महाराजांच्या पुण्यतिथी सोहळ्याची परंपरा सुमारे २१० वर्षांहून अधिक जुनी आहे. महाराजांचे पटशिष्य श्री संत आबाजी महाराज यांनी सुमारे १५० वर्षांपूर्वी या पालखी सोहळ्याची परंपरा सुरू केली, जी आजतागायत अविरत सुरू आहे. दरवर्षी कार्तिक कृष्ण ६ ला पारडी येथून पालखीचे प्रस्थान होते. टेंभा, अल्लीपूर आणि टाकळी (चनाजी) येथे मुक्काम करत ही पालखी कार्तिक कृष्ण एकादशीला सोनेगाव येथील संत आबाजी महाराज समाधी मंदिरात पोहोचते. तिथे दहीहंडी आणि गोपाळकाल्याचा कार्यक्रम संपन्न झाल्यानंतर पुढील चार दिवसांच्या मुक्कामानंतर पालखी पुढे मार्गक्रमण करते.

पुण्यतिथी महोत्सवाचे स्वरूप

पारडी येथे दरवर्षी आश्विन वद्य तृतीयेला संत नगाजी महाराजांचा पुण्यतिथी उत्सव मोठ्या उत्साहात साजरा केला जातो. पुण्यतिथीच्या दिवशी मंदिर परिसरात अखंड नामस्मरण, भजन, कीर्तन आणि गोपाळकाल्याचे आयोजन केले जाते. या सोहळ्यादरम्यान भव्य महाप्रसादाचे आयोजन केले जाते. यामध्ये पारंपरिक पद्धतीने बनवलेली भाजी-पोळी, वरण, डाळभाजी-भात, कढी, भजे आणि तांदळाची खीर या पदार्थांचा प्रसादात समावेश असतो.

केवळ पारडी येथेच नव्हे, तर विदर्भातील विविध गावांमधील मंदिरात आणि गल्लोगल्ली भाविक एकत्र येऊन महाराजांची मिरवणूक काढून पुण्यतिथी साजरी करतात.

जीवन आणि शिकवण

संत नगाजी महाराज यांनी सामाजिक परिवर्तन आणि सामाजिक विषमता नष्ट करण्यावर विशेष भर दिला. त्यांनी आपले आयुष्य उपेक्षित घटकांच्या, विशेषतः 'नाभिक' समाजाच्या मार्गदर्शनासाठी आणि उत्थानासाठी समर्पित केले. स्थानिक लोककथांनुसार, महाराज केवळ एक आध्यात्मिक गुरूच नव्हते, तर ते एक अत्यंत कुशल चित्रकार, शिल्पकार आणि कारागीरही होते. कीर्तन, भजन आणि प्रवचनांच्या माध्यमातून त्यांनी विदर्भभर सत्य, प्रगाढ भक्ती, बंधुभाव आणि नैतिक मूल्यांचा संदेश पोहोचवला.

सामाजिक आणि अध्यात्मिक योगदान

ज्या काळात समाजात कर्मकांड आणि रुढीवादाचे स्तोम माजले होते, अशा काळात संत नगाजी महाराजांनी सामान्य माणसाला ईश्वराच्या भक्तीचा सोपा मार्ग दाखवला. माणसाला व्यसनमुक्त व सन्मार्गी बनवून परमार्थाकडे वळवण्याचे कार्य महाराजांनी आयुष्यभर केले. अध्यात्म आणि समाजाची सेवा यांचा सुरेख संगम साधणाऱ्या श्री संत नगाजी महाराजांच्या चरणी त्रिवार वंदन!

श्री संत नगजी महाराज संजीवनी समाधी मंदिर पारडी

स्थान: पारडी (हिंगणघाट तालुका), वर्धा जिल्हा, विदर्भ.

महत्त्व: हे एक अत्यंत पवित्र स्थळ असून, ते पोथरा आणि वेणा नद्यांच्या संगमावर (किंवा काठावर) अतिशय सुंदर ठिकाणी वसलेले आहे. येथे त्यांची अधिकृत 'संजीवनी समाधी' स्थित आहे.

वार्षिक मेळावा: दरवर्षी त्यांच्या पुण्यतिथीनिमित्त (सहसा ऑक्टोबर महिन्यात) येथे एक मोठा वार्षिक उत्सव (यात्रा) आयोजित केला जातो, ज्यासाठी संपूर्ण विदर्भातून हजारो भाविक येथे येतात.