पुंडलिक महाराज (भक्त पुंडलिक) यांचा उत्सव माघ शुद्ध दशमी या तिथीला मुख्यत्वे पंढरपूर येथे साजरा केला जातो. हा उत्सव भक्त पुंडलिक उत्सव म्हणून ओळखला जातो. हा विठ्ठल-रुक्मिणी मंदिराशी निगडित असून, माघ महिन्यातील एक महत्त्वाचा उत्सव आहे.
पुंडलिक महाराज कोण होते?
पुंडलिक हे विठ्ठलाचे सर्वांत मोठे आणि निस्सीम भक्त मानले जातात. त्यांनी मातृ-पितृ भक्तीच्या जोरावर विठ्ठलाला पंढरपूरमध्ये आणले अशी श्रद्धा आहे. त्यांची कथा अशी आहे:
पुंडलिक हे काशी यात्रेसाठी निघाले होते. त्यांच्या आई-वडील (जनूदेव आणि सत्यवती) वृद्ध होते. पुंडलिक त्यांच्याशी प्रथम दुष्ट वागणूक देऊ लागला, पण नंतर त्याला पश्चात्ताप झाला. एकदा रात्री भगवान विष्णू (विठ्ठल) स्वतः त्यांच्या घरी आले. पुंडलिक आई-वडिलांच्या पायाची मालिश करत असल्याने ते उठले नाहीत. त्यांनी जवळच असलेली वीट पुढे सरकवली आणि म्हणाले, "प्रभू, यावर उभे राहा." भगवान विष्णू त्यांच्या भक्तीने प्रसन्न झाले आणि त्या वीटेवर उभे राहिले. तेव्हापासून ते विठोबा (वीटेवर उभे राहणारे) म्हणून पूजले जाऊ लागले. अशा प्रकारे पुंडलिक यांनी विठ्ठलाला पंढरपूरमध्ये आणले आणि वारकरी संप्रदायाची पायाभरणी केली असे मानले जाते.
माघ शुद्ध दशमीला उत्सव का?
ही तिथी माघी एकादशीच्या आधीची आहे. पंढरपूरमध्ये माघ यात्रा (माघ वारी) या काळात भरते, ज्यात भक्त पुंडलिक उत्सव हा प्रमुख भाग असतो. या दिवशी पुंडलिक मंदिर (पंढरपूरमधील चंद्रभागा नदीकाठावरील) येथे विशेष पूजा, कीर्तन, भजन, हरिकीर्तन आणि उत्सव साजरा केला जातो. भाविक प्रथम चंद्रभागा नदीत स्नान करतात, नंतर पुंडलिक मंदिरात दर्शन घेतात आणि मगच विठ्ठल-रुक्मिणी मंदिरात दर्शनासाठी जातात (ही परंपरा आहे). या उत्सवात सुमारे एक लाख भाविक सहभागी होतात. कीर्तन, प्रवचन, नामस्मरण आणि प्रसाद वाटप होतं.
इतर संबंधित माहिती
माघ शुद्ध दशमीला भक्त पुंडलिक उत्सव (पंढरपूर) म्हणून नोंद आहे. हा उत्सव आषाढी आणि कार्तिकी एकादशीच्या यात्रांप्रमाणे मोठा नसला तरी वारकरी संप्रदायात महत्त्वाचा आहे. काही ठिकाणी (उदा. भंडारा डोंगर) माघ शुद्ध दशमीला संत तुकाराम महाराजांच्या अनुग्रह दिनाशी जोडले जाते, पण मुख्य पुंडलिक उत्सव पंढरपूरमध्ये असतो.
पंढरपुरात विठ्ठलाची मूर्ती 'स्वयंभू' मानली जाते. इतर मंदिरांप्रमाणे देव उभा नसून, तो दोन्ही हात कमरेवर ठेवून भक्ताची (पुंडलिकाची) वाट पाहत उभा आहे, हे या मूर्तीचे सर्वात मोठे वेगळेपण आहे.
हा उत्सव मातृ-पितृ भक्ती, विठ्ठल भक्ती आणि वारकरी परंपरेचा उत्सव आहे. विठ्ठल-रुक्मिणीच्या दर्शनासाठी येणाऱ्या भाविकांसाठी हा दिवस विशेष आनंदाचा असतो. भक्त पुंडलिकामुळेच पंढरपूरला 'भूलोकीचा वैकुंठ' मानले जाते. "पुंडलिक वरदा हरी विठ्ठल" या जयघोषात या दिवशी संपूर्ण पंढरी दुमदुमून जाते.
जय जय राम कृष्ण हरि विठ्ठल! जय भक्त पुंडलिक!
