Maharashtra Tourism : पुण्यातील 'पुणेेश्वर' आणि 'नारायणेश्वर' ही दोन मंदिरे पुण्याच्या इतिहासातील अत्यंत प्राचीन आणि महत्त्वाची मानली जातात. आजच्या कसबा पेठ परिसरात मुळा-मुठा नदीच्या काठावर ही मंदिरे वसलेली होती.
मंदिरांची ऐतिहासिक पार्श्वभूमी
प्राचीनत्व: ही मंदिरे साधारणपणे १० व्या ते १२ व्या शतकातील (यादवकालीन) असावीत असा अंदाज वर्तवला जातो. त्याकाळी पुणे हे याच दोन मंदिरांच्या नावावरून 'पुण्यविषय' किंवा 'पुणक' म्हणून ओळखले जात असे.
स्थान: पुणेेश्वर मंदिर हे आजच्या 'छोटा शेख सल्ल दर्गा' असलेल्या ठिकाणी होते, तर नारायणेश्वर मंदिर हे 'थोरला शेख सल्ल दर्गा' असलेल्या ठिकाणी होते, असे ऐतिहासिक संदर्भांवरून सांगितले जाते.
जिजाऊ आऊसाहेब आणि या मंदिरांचा संबंध
जेव्हा शहाजीराजांनी पुण्याची जहागिरी मिळवली आणि जिजाऊ आऊसाहेब बाल शिवबांना घेऊन पुण्यात आल्या, तेव्हा पुण्याची अवस्था खूप बिकट होती.
असे मानले जाते की, जिजाऊंनी या परिसराचे धार्मिक आणि सामाजिक महत्त्व ओळखून या भागाचा जीर्णोद्धार करण्यावर भर दिला होता. स्वराज्याच्या सुरुवातीच्या काळात या स्थानांना विशेष आध्यात्मिक महत्त्व होते.
मंदिरांचे स्वरूप
ही मंदिरे 'भूमिज' किंवा 'यादवकालीन' वास्तुशैलीत बांधलेली असावीत. उत्खननात आणि जुन्या अवशेषांमध्ये मिळालेले खांब, नक्षीकाम आणि मूर्ती यांवरून ही मंदिरे भव्य आणि कलात्मक होती, याची साक्ष पटते.
वर्तमान स्थिती
काळाच्या ओघात आणि परकीय आक्रमणांमुळे या मंदिरांच्या मूळ वास्तूंचे रूपांतर झाले. आजही या परिसरातील दर्ग्यांच्या बांधकामात प्राचीन मंदिरांचे नक्षीदार खांब आणि दगडी अवशेष पाहायला मिळतात. अलीकडच्या काळात पुण्याच्या इतिहास अभ्यासकांनी आणि पुरातत्व विभागाने या मंदिरांच्या स्थानाबद्दल अधिक सखोल संशोधन केले आहे.
तसेच जिजाऊंनी पुणेेश्वर आणि नारायणेश्वर मंदिरांच्या परिसरातच 'कसबा गणपती'ची स्थापना केली, जो आजही पुण्याचे ग्रामदैवत मानला जातो. ही मंदिरे पुण्याच्या सांस्कृतिक आणि धार्मिक वारशाचा पाया मानली जातात.
