रब्बी हंगामातील अत्यंत महत्त्वाचे पीक; हरभरा लागवडीची संपूर्ण माहिती

महाराष्ट्रात हरभरा हे रब्बी हंगामातील एक अत्यंत महत्त्वाचे आणि फायदेशीर पीक आहे. हरभऱ्याचे चांगले उत्पादन मिळवण्यासाठी योग्य वाण, योग्य वेळ आणि आधुनिक व्यवस्थापन खूप महत्त्वाचे असते. चला तर हरभरा लागवडीची संपूर्ण माहिती जाणून घेऊ या..

जमीन आणि हवामान

जमीन: हरभऱ्यासाठी मध्यम ते भारी, खोल आणि चांगला निचरा होणारी जमीन उत्तम असते. पिकासाठी जमिनीचा सामू (pH) ६.५ ते ७.५ असावा. पाणथळ किंवा पाण्याचा निचरा न होणाऱ्या जमिनीत हरभरा लावू नये.

हवामान: हरभऱ्याला थंड आणि कोरडे हवामान लागते. पेरणीच्या वेळी आणि वाढीच्या काळात थंड हवामान पिकासाठी फायदेशीर असते.

लागवडीचा / पेरणीचा काळ

जिरायती (कोरडवाहू) हरभरा: २० ऑक्टोबर ते १० नोव्हेंबर (जमिनीतील ओलावा टिकून असताना पेरणी करावी).

बागायती हरभरा: २० ऑक्टोबर ते २० नोव्हेंबर दरम्यान पेरणी पूर्ण करावी.

सुधारित वाण

उत्पादनाच्या दृष्टीने महात्मा फुले कृषी विद्यापीठ (राहुरी) आणि इतर संशोधन केंद्रांनी विकसित केलेले वाण वापरणे उत्तम ठरते:

विशाल: बागायती व जिरायती दोन्हीसाठी उत्तम, दाणे मोठे आणि तांबूस रंगाचे.

दिग्विजय: मर रोगास प्रतिकारक, बागायतीसाठी अत्यंत लोकप्रिय.

विजय: मध्यम आकाराचे दाणे, दुष्काळ सहन करण्याची क्षमता जास्त.

कृपा / विराट (काबुली): मोठ्या दाण्यांचा काबुली हरभरा, निर्यातीसाठी आणि चांगल्या बाजाराभावासाठी योग्य.

बियाणे प्रमाण आणि बीजप्रक्रिया 

बियाण्याचे प्रमाण:

लहान दाण्याचे वाण (विजय): ३० ते ३५ किलो प्रति एकर.

मध्यम/मोठे दाणे (विशाल, दिग्विजय): ३५ ते ४० किलो प्रति एकर.

काबुली हरभरा: ४५ ते ५० किलो प्रति एकर.

बीजप्रक्रिया (अत्यंत महत्त्वाची):

बुरशीनाशक: पेरणीपूर्वी ट्रायकोडेर्मा (५ ग्रॅम) किंवा थायरम + कार्बेन्डाझिम (३ ग्रॅम) प्रति किलो बियाण्याला चोळावे (यामुळे 'मर रोग' रोखता येतो).

जीवाणू संवर्धन: यानंतर रायझोबियम आणि पी.एस.बी. (PSB) प्रत्येकी २५ ग्रॅम प्रति किलो बियाण्यास लावून सावलीत सुकवून पेरणी करावी.

पेरणीचे अंतर

जिरायती: दोन ओळींत ३० सेमी आणि दोन रोपांत १० सेमी अंतर ठेवावे.

बागायती: दोन ओळींत ४५ सेमी आणि दोन रोपांत १० सेमी अंतर ठेवावे.

पेरणी ५ ते ६ सेमी खोलीवर करावी, जेणेकरून बियाण्याला जमिनीत पुरेसा ओलावा मिळेल.

खत व्यवस्थापन

हरभरा हे द्विदल पीक असल्याने ते हवेतील नत्र शोषून घेते, त्यामुळे जास्त रासायनिक खतांची गरज नसते.

खताची मात्रा (प्रति एकर):

१० किलो नत्र (२० किलो युरिया)

२० किलो स्फुरद (१२५ किलो सिंगल सुपर फॉस्फेट - SSP)

१० किलो पालाश (१५ किलो म्युरेट ऑफ पोटॅश - MOP)

ही सर्व खते पेरणीच्या वेळीच द्यावीत. 

पाणी व्यवस्थापन (बागायतीसाठी)

हरभऱ्याला जास्त पाण्याची गरज नसते. अति पाण्यामुळे पीक पिवळे पडते किंवा मर रोगाचा प्रादुर्भाव होतो.

पहिले पाणी: पेरणीनंतर ३० ते ३५ दिवसांनी (घाटे धरण्यापूर्वी/फांद्या फुटताना).

दुसरे पाणी: पेरणीनंतर ६० ते ६५ दिवसांनी (घाटे भरण्याच्या वेळी).

(टीप: पीक फुलोऱ्यात असताना पाणी देणे टाळावे, अन्यथा फुले गळतात).

कीड व रोग नियंत्रण

घाटे अळी – मुख्य कीड:

प्रतिबंधात्मक उपाय: शेतात प्रति एकरी ५-६ कामगंध सापळे (Pheromone Traps) आणि १०-१२ पक्षी थांबे उभारावेत.

फवारणी:

अळी लहान असताना: ५% निंबोळी अर्क किंवा एच.एन.पी.व्ही. (HNPV) ची फवारणी करावी.

प्रादुर्भाव जास्त असल्यास: इमामेक्टिन बेन्झोएट (५ EC) १० ग्रॅम किंवा क्लोरँट्रानिलीप्रोल (Coragen) ३-४ मि.ली. प्रति १५ लिटर पाण्यात मिसळून फवारावे.

मर रोग:

हा रोग जमिनीत असणाऱ्या बुरशीमुळे होतो. यावर सर्वोत्तम उपाय म्हणजे योग्य बीजप्रक्रिया करणे आणि शेतात पाण्याचा निचरा व्यवस्थित ठेवणे.

शेंडे खुडणे 

पेरणीनंतर ३० ते ३५ दिवसांनी जेव्हा झाड १५ ते २० सेमी उंच होते, तेव्हा झाडांचे वरचे कोवळे शेंडे खुडावेत. यामुळे झाडाला बाजूने जास्त फांद्या फुटतात, फुलांची संख्या वाढते आणि पर्यायाने उत्पादनात २० ते २५% वाढ होते.

उत्पादन 

योग्य व्यवस्थापन केल्यास:

जिरायती: ६ ते ८ क्विंटल प्रति एकर

बागायती: १० ते १५ क्विंटल प्रति एकर उत्पादन सहज मिळते.

Edited By- Dhanashri Naik