घरच्या घरी तयार करा सेंद्रिय खत, उत्पादनात होईल वाढ

शेती असो किंवा घरातील बागकाम, रासायनिक खतांचा वापर करण्यापेक्षा सेंद्रिय खतांचा (Organic Fertilizer) वापर करणे कधीही उत्तम. यामुळे जमिनीची सुपीकता टिकून राहते, पिकांची नैसर्गिक वाढ होते आणि अंतिमतः उत्पादनात भरघोस वाढ होते. सर्वात महत्त्वाची गोष्ट म्हणजे, हे खत तुम्ही घरच्या घरी, अगदी शून्य खर्चात तयार करू शकता. घरच्या घरी उत्कृष्ट दर्जाचे सेंद्रिय खत (कंपोस्ट) कसे तयार करावे, याची सोपी पद्धत खालीलप्रमाणे आहे:

सेंद्रिय खतासाठी लागणारे साहित्य

खत तयार करण्यासाठी आपल्याला दोन प्रकारच्या कचऱ्याची गरज असते:

ओला कचरा:

स्वयंपाकघरातील भाज्यांचे आणि फळांचे उरलेले तुकडे/साली.

चहाची उरलेली पत्ती (साखर व दूध नसलेली).

खरकटं अन्न (तळलेले किंवा जास्त तेलकट अन्न टाळावे).

हिरवे गवत किंवा झाडांची हिरवी पाने.

सुका कचरा:

झाडांची सुकलेली पाने.

लाकडाचा भुसा (लाकडी पिठ).

नारळाच्या शेंड्या किंवा बारीक केलेले सुके गवत.

अंड्याची टरफले (बारीक करून).

बारीक केलेले कागद किंवा पुठ्ठ्याचे तुकडे.

खत बनवण्याची सोपी पद्धत (स्टेप-बाय-स्टेप)

१. योग्य भांड्याची निवड

सुरुवातीला एक मोठी प्लास्टिकची बादली, कुंडी किंवा खताचा डबा (Compost Bin) घ्या. त्याच्या तळाशी आणि बाजूंनी हवेच्या वाहतुकीसाठी लहान-लहान ४ ते ५ छिद्रे पाडून घ्या.

२. पहिला थर (तळाचा भाग)

भांड्याच्या अगदी तळाशी ३ ते ४ इंच सुक्या पानांचा किंवा लाकडाच्या भुशाचा (सुका कचरा) थर द्या. यामुळे हवेची हालचाल चांगली राहते आणि दुर्गंधी येत नाही.

३. थरांची रचना (ओला आणि सुका कचरा)

आता त्यावर स्वयंपाकघरातील ओल्या कचऱ्याचा थर द्या. यानंतर पुन्हा सुक्या कचऱ्याचा थर द्या. नियम लक्षात ठेवा: प्रत्येक १ भाग ओल्या कचऱ्यासाठी साधारण २ भाग सुका कचरा वापरावा. यामुळे कचऱ्यातील ओलावा संतुलित राहतो.

४. प्रक्रिया जलद करण्यासाठी (पर्यायी पण फायदेशीर)

कचरा लवकर कुजण्यासाठी त्यावर थोडे ताक, गूळ-पाणी किंवा थोडे शेणखत शिंपडा. यामुळे जीवाणूंची (Bacteria) संख्या वाढते आणि खत लवकर तयार होते.

५. हवा खेळती ठेवणे

हे मिश्रण दर ४ ते ५ दिवसांनी एखाद्या काठीने वर-खाली (उलथपालथ) करत राहा. यामुळे कचऱ्याला ऑक्सिजन मिळतो आणि कुजण्याची प्रक्रिया वेगाने होते. भांड्याचे तोंड एका गोणपाटाने किंवा झाकणाने झाकून ठेवा, जेणेकरून त्यात उष्णता टिकून राहील.

खत कधी तयार होते?

साधारण ६ ते ८ आठवड्यांत (२ महिन्यांत) तुमचे सेंद्रिय खत तयार होते.

कसे ओळखावे?

जेव्हा कचऱ्याचा रंग गडद काळा किंवा तपकिरी होतो आणि त्याला जंगलातील ओल्या मातीसारखा छान सुवास येतो, तेव्हा तुमचे सेंद्रिय खत वापरण्यासाठी पूर्णपणे तयार आहे असे समजावे.

घ्यावयाची काळजी (काय टाळावे?)

काय टाळावे: प्लास्टिक, काच, धातू, रोगट वनस्पती, पाळीव प्राण्यांची विष्ठा, मांसाहारी अन्न किंवा हाडे आणि जास्त तेलकट-तुपकट पदार्थ खताच्या डब्यात टाकू नका. यामुळे दुर्गंधी सुटू शकते किंवा किडे होऊ शकतात.

ओलावा नियंत्रण: खतामध्ये जास्त पाणी नसावे. ते फक्त हाताला दमट (स्पंजसारखे) लागायला हवे. जास्त ओले वाटल्यास त्यात सुकी पाने किंवा कागदाचे तुकडे टाका.

घरच्या घरी तयार केलेले हे 'काळे सोने' तुमच्या झाडांना आणि पिकांना द्या. यामुळे झाडांची रोगप्रतिकारक शक्ती वाढेल, माती मऊ होईल आणि तुमचे उत्पादन नक्कीच वाढेल!