Types of Farming in India शेतीचे प्रमुख प्रकार आणि त्यांची वैशिष्ट्ये: माहिती

शेतीचे प्रकार हवामान, जमिनीची प्रत, पाण्याचा पुरवठा आणि उद्देश यानुसार बदलतात. भारतात आणि जगभरात प्रामुख्याने आढळणारे शेतीचे मुख्य प्रकार खालीलप्रमाणे आहेत:

१. निर्वाह शेती (Subsistence Farming)
या प्रकारच्या शेतीत शेतकरी प्रामुख्याने स्वतःच्या आणि कुटुंबाच्या उपजीविकेसाठी अन्नधान्य पिकवतो. यात विक्रीसाठी फारसे उत्पादन उरत नाही.
पारंपरिक निर्वाह शेती: जुन्या पद्धतीची अवजारे आणि मानवी श्रमाचा वापर करून केली जाणारी शेती.

सघन निर्वाह शेती : जमिनीचा छोटा तुकडा असतानाही जास्त श्रम आणि खतांचा वापर करून अधिकाधिक उत्पादन घेण्याचा प्रयत्न केला जातो (उदा. तांदूळ पिकाची शेती).

२. व्यापारी किंवा व्यापारी स्वरूपाची शेती (Commercial Farming)
या शेतीचा मुख्य उद्देश बाजारात माल विकून नफा मिळवणे हा असतो. यात आधुनिक तंत्रज्ञान, यंत्रे, रासायनिक खते आणि संकरित बियाण्यांचा मोठ्या प्रमाणावर वापर होतो.
उदाहरणे: ऊस, कापूस, सोयाबीन, तंबाखू इत्यादी नगदी पिके.

३. बागायती शेती (Plantation Farming)
व्यापारी शेतीचाच हा एक भाग आहे, जिथे मोठ्या प्रमाणावर एकाच विशिष्ट पिकाची लागवड केली जाते. यात मोठी भांडवल गुंतवणूक आणि मजुरांची गरज असते.
उदाहरणे: चहा, कॉफी, रबर, नारळ आणि केळीचे मळे.

४. फल्योद्यान आणि फुलशेती (Horticulture & Floriculture)
हवामानाचा अंदाज घेऊन विशिष्ट बाजारपेठेची मागणी पूर्ण करण्यासाठी भाजीपाला, फळे आणि फुलांची लागवड केली जाते.
उदाहरणे: आंबा, द्राक्षे, डाळिंब, शेवंती, गुलाब आणि विविध भाज्या.

५. सेंद्रिय शेती (Organic Farming)
रासायनिक खते आणि कीटकनाशकांचा वापर पूर्णपणे टाळून निसर्गाच्या नियमांनुसार केली जाणारी शेती. यात शेणखत, कंपोस्ट खत आणि गांडूळ खताचा वापर केला जातो, ज्यामुळे जमिनीची सुपीकता टिकून राहते.

६. कोरडवाहू शेती (Dryland Farming)
ज्या भागात पावसाचे प्रमाण खूप कमी असते आणि सिंचनाची (पाण्याची) सोय नसते, तिथे ही शेती केली जाते.
उदाहरणे: ज्वारी, बाजरी, मटकी, मूग, उडीद यांसारखी कमी पाण्यावर येणारी पिके.

७. ओलिताची किंवा बागायती शेती (Irrigated Farming)
विहीर, कूपनलिका (बोरवेल), कालवे किंवा धरणांच्या पाण्याचा वापर करून वर्षभर केली जाणारी शेती. यात वर्षातून दोन किंवा तीन पिके घेतली जातात.

८. मिश्र शेती (Mixed Farming)
पिकांच्या उत्पादनासोबतच शेतकरी पशुपालन, कुक्कुटपालन (शेळी-मेंढी पालन, दुग्धव्यवसाय, मासेमारी) यांसारखे पूरक व्यवसाय करतो. यामुळे शेतकऱ्याला आर्थिक स्थिरता मिळते.

९. फिरती शेती / स्थलांतरित शेती (Shifting Cultivation)
जंगलातील झाडे कापून आणि ती जाळून जमीन शेतीयोग्य केली जाते. काही वर्षे उत्पादन घेतल्यानंतर जमिनीची सुपीकता कमी झाली की ती जागा सोडून दुसऱ्या ठिकाणी शेती केली जाते. (भारतात याला 'झूम' शेती असेही म्हणतात, जरी आता यावर बंदी किंवा मर्यादा आहेत).

सध्याच्या काळात हवामान बदलामुळे संरक्षित शेती आणि हायड्रोपोनिक्स (मातीशिवाय पाणी आणि पोषक घटकांवर शेती) यांसारख्या आधुनिक प्रकारांचा वापरही मोठ्या प्रमाणावर वाढला आहे.

Edited By- Dhanashri Naik