Types of fertilizers : सेंद्रिय खते आणि असेंद्रिय खते, या दोन मुख्य प्रकारांमधील फरक काय?

शेती आणि वनस्पतींच्या योग्य वाढीसाठी पोषक घटकांची आवश्यकता असते, जी खतांद्वारे पूर्ण केली जाते. उत्पादनाचा स्त्रोत आणि तयार करण्याची पद्धत यानुसार खतांचे प्रामुख्याने दोन मुख्य प्रकार पडतात.

१. सेंद्रिय खते (Organic Fertilizers / Natural Manure)
ही खते नैसर्गिक स्त्रोतांपासून (वनस्पती आणि प्राण्यांच्या अवशेषांपासून) बनवली जातात. ही खते जमिनीची सुपीकता दीर्घकाळ टिकवून ठेवण्यासाठी अत्यंत उपयुक्त असतात.
प्रमुख प्रकार:

शेणखत : गाई-म्हशींचे शेण, मूत्र आणि गोठ्यातील कचरा कुजवून तयार केलेले खत.
कंपोस्ट खत : शेतातील कचरा, झाडांची वाळलेली पाने आणि घरातील ओला कचरा कुजवून तयार केलेले खत.
गांडूळ खत: गांडुळांच्या साहाय्याने सेंद्रिय कचरा कुजवून तयार केलेले अत्यंत पोषक खत.
हिरवळीची खते : ताग, धैंचा यांसारखी पिके शेतात लावून ती फुलोऱ्यावर येण्यापूर्वी शेतातच नांगरून जमिनीत गाडली जातात.
खत पेंड: कडुनिंब, एरंडी, करंज, किंवा कापसाच्या बियांचे तेल काढल्यानंतर उरलेली पेंड.

२. असेंद्रिय / रासायनिक खते (Inorganic / Chemical Fertilizers)
ही खते कारखान्यांमध्ये विविध रसायनांच्या प्रक्रियेतून तयार केली जातात. वनस्पतींना आवश्यक असलेले पोषक घटक या खतांमध्ये जास्त प्रमाणात आणि त्वरित उपलब्ध होणाऱ्या रूपात असतात.
मुख्य घटकांनुसार प्रकार:

नत्रयुक्त खते : पिकांची शाकीय वाढ आणि हिरवेपणा वाढवण्यासाठी उपयुक्त.
उदा.: युरिया, अमोनियम सल्फेट.

स्फुरदयुक्त खते : मुळांची वाढ मजबूत करण्यासाठी आणि फुलोरा येण्यासाठी मदत करतात.
उदा.: सिंगल सुपर फॉस्फेट, ट्रिपल सुपर फॉस्फेट.

पालाशयुक्त खते : पिकांची रोगप्रतिकारक शक्ती वाढवण्यासाठी आणि फळांची प्रत सुधारण्यासाठी.
उदा.: म्युरेट ऑफ पोटॅश, सल्फेट ऑफ पोटॅश.

संयुक्त / मिश्र खते : यामध्ये दोन किंवा अधिक मुख्य पोषक घटक एकत्रित असतात.
उदा.: १०:२६:२६, १२:३२:१६, १८:४६:० (दर्प).

३. जैव खते (Bio-fertilizers)
हे सूक्ष्मजीवांचे संवर्धन असते. हे सूक्ष्मजीव हवेतील नत्र जमिनीत स्थिरावतात किंवा जमिनीत स्थिर असलेला स्फुरद पिकांना उपलब्ध करून देतात.
उदा.: रायझोबियम, अझोटोबॅक्टर, पी.एस.बी. (PSB - Phosphate Solubilizing Bacteria).

४. सूक्ष्म अन्नद्रव्ये (Micro-nutrients)
पिकांच्या सूक्ष्म गरजेसाठी ही खते वापरली जातात.
उदा.: झिंक सल्फेट, फेरस सल्फेट, बोरॉन.

महत्त्वाची टीप: जमिनीचा पोत चांगला ठेवण्यासाठी रासायनिक खतांचा अतिवापर टाळून सेंद्रिय आणि रासायनिक खतांचा संतुलित वापर करणे नेहमी फायदेशीर ठरते.

Edited By- Dhanashri Naik