१०० वर्षांपूर्वीच अमेरिकेच्या रस्त्यांवर इलेक्ट्रिक कार्स (EVs) धावत होत्या, मग अचानक कशा नाहीशा झाल्या? धक्कादायक सत्य

आज संपूर्ण जग इलेक्ट्रिक वाहनांना (EVs) "भविष्याचे तंत्रज्ञान" म्हणून गौरवते. सरकारे इलेक्ट्रिक वाहनांना प्रोत्साहन देत आहेत, कंपन्या अब्जावधी डॉलर्सची गुंतवणूक करत आहेत आणि लोकही या वाहनांकडे पेट्रोल व डिझेलवर चालणाऱ्या वाहनांना एक सक्षम पर्याय म्हणून पाहत आहेत. मात्र, एक धक्कादायक सत्य हे आहे की, इलेक्ट्रिक कार्स हा काही आजचा नवीन शोध नाही.

किंबहुना, १०० वर्षांपूर्वीच अमेरिकेच्या रस्त्यांवर इलेक्ट्रिक कार्स धावत होत्या आणि त्या काळात, पेट्रोलवर चालणाऱ्या कार्सपेक्षाही त्या अधिक लोकप्रिय मानल्या जात होत्या. तुम्हाला हे माहित आहे का की, साधारणपणे १९०० सालाच्या सुमारास, अमेरिकेच्या रस्त्यांवर धावणाऱ्या एकूण कार्सपैकी एक तृतीयांश कार्स या इलेक्ट्रिक होत्या? होय, हे अगदी खरे आहे! मग असे असतानाही या इलेक्ट्रिक कार्स संपूर्ण एक शतकभर अचानकपणे कशा नाहीशा झाल्या?

१९०० चा काळ: इलेक्ट्रिक कार्सचे सुवर्णयुग

१९०० च्या दशकाच्या सुरुवातीला, 'बेकर इलेक्ट्रिक्स' (Baker Electrics) आणि 'डेट्रॉईट इलेक्ट्रिक्स' (Detroit Electrics) सारख्या कंपन्या इलेक्ट्रिक कार्सचे उत्पादन करत होत्या. ही वाहने पूर्णपणे शांत होती, त्यांच्यातून कोणत्याही प्रकारचे प्रदूषण होत नव्हते आणि त्यांचा प्रवास अत्यंत आरामदायी होता. अगदी प्रसिद्ध शास्त्रज्ञ थॉमस एडिसन हे सुद्धा, एका टप्प्यावर, इलेक्ट्रिक वाहनांचे खंबीर पुरस्कर्ते होते. तरीही हे सर्व काही अचानक नाहीसे झाले. पेट्रोल आणि डिझेलवर चालणाऱ्या कार्सनी बाजारावर पूर्णपणे वर्चस्व गाजवले.

यामागील खरे कारण काय होते?

अनेकांचे असे मानणे आहे की, इलेक्ट्रिक कार्समुळे सरकारे आणि तेल कंपन्या या दोघांच्याही नफ्याला धोका निर्माण झाला होता. औद्योगिक क्रांतीनंतर, तेल आणि वायू क्षेत्रांमध्ये आधीच प्रचंड मोठी गुंतवणूक करण्यात आली होती. संपूर्ण पायाभूत सुविधांची रचनाच तेलावरील अवलंबित्व लक्षात घेऊन उभारली जात होती. इलेक्ट्रिक कार्सना मागे टाकण्यासाठी किंवा त्यांचे वर्चस्व मोडून काढण्यासाठी, पेट्रोलवर चालणाऱ्या वाहनांचे मोठ्या प्रमाणावर उत्पादन करण्यात आले आणि त्यांची विक्री अत्यंत कमी किमतीत केली गेली. संपूर्ण परिसंस्थाच मुद्दामहून अशा प्रकारे विकसित करण्यात आली होती, ज्यामुळे तेलाच्या विक्रीला चालना मिळेल; तर दुसरीकडे, इलेक्ट्रिक कार्सचे उत्पादन करणाऱ्या कंपन्यांना मात्र व्यवसाय बंद करण्यास भाग पाडले गेले.

१९०० चे इलेक्ट्रिक युग

१९ व्या शतकाचा उत्तरार्ध आणि २० व्या शतकाचा पूर्वार्ध या काळात, इलेक्ट्रिक कार्स प्रचंड लोकप्रिय होत्या. 'बेकर इलेक्ट्रिक' आणि 'डेट्रॉईट इलेक्ट्रिक' यांसारख्या कंपन्यांची नावे घराघरात पोहोचली होती.

या कार्स शांत होत्या, स्वच्छ होत्या आणि चालवायला अत्यंत सोप्या होत्या. महान संशोधक थॉमस एडिसन हे सुद्धा इलेक्ट्रिक वाहनांचे कट्टर पुरस्कर्ते होते. त्यांनी अधिक चांगल्या बॅटरी विकसित करण्यासाठी अथक प्रयत्न केले आणि स्वतःही इलेक्ट्रिक कारचा वापर केला. १९०० मध्ये, अमेरिकेतील अंदाजे ३८% वाहने विद्युतशक्तीवर चालणारी होती, ४०% वाफेवर चालणारी होती आणि २२% वाहने गॅसोलीनवर (पेट्रोलवर) चालणारी होती.

विद्युत कार्सचा ऱ्हास: नक्की काय घडले?

१९०८ मध्ये, हेन्री फोर्ड यांनी 'मॉडेल टी' (Model T) ही कार बाजारात आणली—जी एक परवडणारी, मजबूत आणि सहज उपलब्ध होणारी गॅसोलीनवर चालणारी कार होती. तिच्या मोठ्या प्रमाणावरील उत्पादनाने बाजाराचे स्वरूपच आमूलाग्र बदलून टाकले.

विद्युत कार्स नामशेष होण्यामागील मुख्य कारणे:

बॅटरीची मर्यादित कार्यक्षमता (केवळ ५०–८० किमी) आणि बॅटरी चार्ज होण्यासाठी लागणारा मोठा कालावधी.

रस्ते जाळ्याचा विस्तार ज्यामुळे गॅसोलीनवर चालणाऱ्या कार्स लांब पल्ल्याच्या प्रवासासाठी अधिक उपयुक्त ठरल्या.

स्वस्त आणि मुबलक प्रमाणात गॅसोलीनची उपलब्धता.

तेल उद्योगाची झालेली जलद वाढ आणि त्या क्षेत्रातील पायाभूत सुविधांचा विकास.

विद्युत कार्सना दाबून टाकण्यात तेल कंपन्या आणि उद्योगपतींनी भूमिका बजावली, असे काहींना वाटत असले तरी; इतिहासकारांच्या मते, बाजाराचे अर्थशास्त्र आणि तांत्रिक मर्यादा हेच यामागील मुख्य घटक होते.

आज विद्युत कार्सचे झालेले पुनरागमन हे बॅटरी तंत्रज्ञानातील महत्त्वपूर्ण प्रगती, उत्पादन खर्चात झालेली कपात आणि वाढलेली पर्यावरणीय जागृती यामुळेच शक्य झाले आहे. यावरून हे सिद्ध होते की, कोणतेही तंत्रज्ञान मुख्य प्रवाहात तेव्हाच येते, जेव्हा त्याची उपयुक्तता, किफायतशीरपणा आणि त्याला पूरक ठरणारी पायाभूत सुविधा पूर्णपणे प्रस्थापित झालेली असते.