थोरले माधवराव पेशवे पुण्यतिथी विशेष : पानिपतच्या पराभवातून मराठा साम्राज्याला पुन्हा उभारी देणारा कर्तबगार पेशवा
अवघ्या २७व्या वर्षी काळाने हिरावला अनमोल हिरा!
Publish Date: Tue, 17 Nov 2026 (18:15 IST)
Updated Date: Tue, 17 Nov 2026 (18:18 IST)
मराठ्यांच्या इतिहासात काही व्यक्तिमत्त्वे अशी आहेत, ज्यांचे कर्तृत्व त्यांच्या आयुष्याच्या कालावधीपेक्षा कितीतरी पटीने मोठे ठरले. थोरले माधवराव पेशवे हे त्यापैकीच एक असामान्य व्यक्तिमत्त्व! अवघ्या १६व्या वर्षी पेशवेपदाची जबाबदारी स्वीकारून त्यांनी विस्कळीत झालेल्या मराठा सत्तेला पुन्हा सामर्थ्य मिळवून दिले. राजकीय संघर्ष, अंतर्गत मतभेद आणि परकीय शत्रूंची आव्हाने यांचा सामना करत त्यांनी मराठेशाहीला नवी दिशा दिली. १८ नोव्हेंबर १७७२ रोजी या कर्तबगार पेशव्यांचे निधन झाले. त्यांच्या पुण्यतिथीनिमित्त त्यांच्या पराक्रमाचा आणि ऐतिहासिक योगदानाचा घेतलेला हा आढावा.
कोण होते थोरले माधवराव पेशवे?
थोरले माधवराव पेशवे यांचा जन्म १६ फेब्रुवारी १७४५ रोजी झाला. ते बाळाजी बाजीराव ऊर्फ नानासाहेब पेशवे आणि गोपिकाबाई यांचे दुसरे पुत्र होते.
१७६१ मध्ये पानिपतच्या तिसऱ्या युद्धात मराठ्यांचा मोठा पराभव झाला. त्याच वर्षी नानासाहेब पेशव्यांचे निधन झाले. या कठीण परिस्थितीत अवघ्या १६व्या वर्षी माधवरावांना पेशवेपदाची जबाबदारी मिळाली.
त्यावेळी मराठा सत्तेची आर्थिक आणि लष्करी स्थिती कमकुवत झाली होती. अनेक शत्रू मराठ्यांच्या सत्तेला आव्हान देत होते. अशा परिस्थितीत राज्यकारभार सांभाळणे हे मोठे आव्हान होते. मात्र, माधवरावांनी आपल्या नेतृत्वगुणांच्या जोरावर परिस्थिती बदलण्यास सुरुवात केली.
पानिपतच्या पराभवानंतर मराठा सामर्थ्याला दिली नवी उभारी
पानिपतच्या युद्धानंतर मराठा साम्राज्याची प्रतिष्ठा आणि आर्थिक व्यवस्था मोठ्या संकटात सापडली होती. निजाम, हैदर अली आणि इतर विरोधक मराठ्यांच्या कमकुवत परिस्थितीचा फायदा घेण्याच्या प्रयत्नात होते.
माधवरावांनी सर्वप्रथम राज्याची आर्थिक घडी बसवण्यावर आणि लष्करी सामर्थ्य वाढवण्यावर भर दिला. त्यांनी शिस्तबद्ध कारभार, योग्य नियोजन आणि युद्धनीतीच्या जोरावर मराठा सत्तेचे पुनरुज्जीवन केले.
त्यांच्या नेतृत्वाखाली मराठ्यांनी पुन्हा एकदा राजकीय आणि लष्करी क्षेत्रात आपले स्थान मजबूत केले. पानिपतच्या पराभवामुळे निर्माण झालेली निराशा दूर करण्यात त्यांच्या कारकिर्दीचा मोठा वाटा होता.
निजामाचा राक्षसभुवनच्या युद्धात केला पराभव
माधवराव पेशव्यांच्या कारकिर्दीतील महत्त्वाच्या घटनांपैकी एक म्हणजे १० ऑगस्ट १७६३ रोजी झालेले राक्षसभुवनचे युद्ध.
निजामाने मराठा सत्तेला आव्हान देत पुण्याच्या दिशेने मोर्चा वळवला होता. मात्र माधवरावांनी परिस्थितीचे गांभीर्य ओळखून लष्करी डावपेच आखले. गोदावरी नदीच्या परिसरात राक्षसभुवन येथे मराठ्यांनी निजामाच्या सैन्याचा मोठा पराभव केला.
या विजयामुळे मराठ्यांचा आत्मविश्वास पुन्हा वाढला आणि मराठा सत्तेची प्रतिष्ठा प्रस्थापित होण्यास मदत झाली.
हैदर अलीविरुद्ध दक्षिणेत गाजवला पराक्रम
दक्षिण भारतात हैदर अलीने आपले सामर्थ्य वाढवण्यास सुरुवात केली होती. मराठ्यांच्या दक्षिणेकडील प्रदेशांवर त्याच्या हालचालींचा परिणाम होत होता.
माधवरावांनी हैदर अलीविरुद्ध अनेक मोहिमा आखल्या. १७६४ आणि १७६७ मधील मोहिमांमध्ये मराठ्यांनी महत्त्वाचे किल्ले आणि प्रदेश ताब्यात घेतले. १७७१ मध्ये श्रीरंगपट्टणजवळील मोतीतलाव येथेही मराठा सैन्याने हैदर अलीच्या सैन्याला पराभूत केले.
या मोहिमांमुळे दक्षिण भारतातील मराठ्यांचे राजकीय आणि लष्करी स्थान अधिक मजबूत झाले.
न्यायप्रिय आणि शिस्तप्रिय राज्यकर्ता
माधवराव पेशवे केवळ युद्धभूमीवरील पराक्रमासाठी प्रसिद्ध नव्हते, तर त्यांच्या प्रशासकीय कौशल्यासाठीही ओळखले जात होते.
त्यांच्या राज्यकारभारातील काही महत्त्वाची वैशिष्ट्ये पुढीलप्रमाणे होती
न्यायव्यवस्थेला महत्त्व: प्रजेला न्याय मिळावा यासाठी त्यांनी निष्पक्ष न्यायपद्धतीला प्राधान्य दिले.
भ्रष्टाचाराला आळा: सरकारी कारभारात शिस्त आणून लाचलुचपत आणि भ्रष्टाचारावर नियंत्रण ठेवण्याचा प्रयत्न केला.
प्रजाहिताचा विचार: सामान्य जनतेच्या तक्रारी आणि अडचणींकडे लक्ष दिले.
आर्थिक शिस्त: राज्याच्या उत्पन्नाचा आणि खर्चाचा योग्य ताळमेळ राखण्यावर भर दिला.
लष्करी सामर्थ्य: राज्याच्या संरक्षणासाठी सैन्य आणि युद्धसामग्रीची व्यवस्था मजबूत केली.
त्यांच्या प्रशासनात रामशास्त्री प्रभुणे यांसारख्या न्यायप्रिय व्यक्तींना महत्त्वाचे स्थान होते.
संघर्षांनीही घेतली मोठी परीक्षा
माधवरावांच्या कारकिर्दीत बाह्य शत्रूंबरोबरच अंतर्गत राजकीय संघर्षही मोठे आव्हान होते. त्यांचे काका रघुनाथराव यांच्याशी सत्तेच्या अधिकारावरून वारंवार मतभेद झाले.
या संघर्षांमुळे राज्यकारभारात अडथळे निर्माण झाले. मात्र माधवरावांनी अनेक संकटांवर मात करत पेशवाईची सूत्रे आपल्या नियंत्रणात ठेवली आणि मराठा साम्राज्याचे हित जपण्याचा प्रयत्न केला.
त्यांच्या कारकिर्दीत महादजी शिंदे आणि इतर मराठा सरदारांनी उत्तर भारतातही मराठ्यांचा प्रभाव पुन्हा वाढवला. जानेवारी १७७२ मध्ये मुघल बादशाह शाह आलम दुसरा दिल्लीच्या तख्तावर पुन्हा विराजमान झाला.
२७व्या वर्षी काळाने हिरावला कर्तबगार पेशवा!
सततच्या मोहिमा, राजकीय तणाव आणि राज्यकारभाराच्या जबाबदाऱ्यांदरम्यान माधवरावांचे आरोग्य खालावत गेले. त्यांना क्षयरोगाने ग्रासले होते. उपचार करूनही त्यांच्या प्रकृतीत सुधारणा झाली नाही. अखेर १८ नोव्हेंबर १७७२ रोजी थेऊर येथे वयाच्या अवघ्या २७व्या वर्षी त्यांची प्राणज्योत मालवली.
त्यांच्या निधनानंतर त्यांच्या पत्नी रमाबाई यांनी तत्कालीन प्रथेनुसार सती जाण्याचा निर्णय घेतला. माधवरावांच्या अकाली निधनामुळे मराठा साम्राज्याने एक कुशल प्रशासक, मुत्सद्दी आणि पराक्रमी नेतृत्व गमावले.
थोरले माधवराव पेशवे यांचे कर्तृत्व इतिहासात अजरामर!
थोरले माधवराव पेशवे यांची कारकीर्द फार मोठी नव्हती. मात्र, अवघ्या अकरा वर्षांच्या पेशवाईत त्यांनी मराठा साम्राज्याला पुन्हा उभारी देण्याचे ऐतिहासिक कार्य केले.
पानिपतच्या पराभवाने खचलेल्या मराठा सत्तेला आत्मविश्वास मिळवून देणे, निजाम आणि हैदर अलीसारख्या प्रतिस्पर्ध्यांना आव्हान देणे, राज्यकारभारात शिस्त आणणे आणि प्रजाहिताला महत्त्व देणे, ही त्यांच्या नेतृत्वाची ठळक वैशिष्ट्ये होती.
१८ नोव्हेंबर हा दिवस केवळ एका पेशव्याच्या निधनाची तारीख नाही, तर मराठेशाहीच्या इतिहासातील एका कर्तबगार पर्वाची आठवण करून देणारा दिवस आहे.
अवघ्या २७ वर्षांच्या आयुष्यात आपल्या कर्तृत्वाने इतिहासावर अमिट छाप उमटवणाऱ्या थोरले माधवराव पेशवे यांना पुण्यतिथीनिमित्त विनम्र अभिवादन!