मराठवाडा मुक्ती संग्राम दिन: इतिहास, महत्त्व आणि १७ सप्टेंबरचे रहस्य आणि शुभेच्छा

दरवर्षी १७ सप्टेंबर रोजी संपूर्ण महाराष्ट्रात, विशेषतः मराठवाडा विभागात, 'मराठवाडा मुक्ती संग्राम दिन' (Marathwada Liberation Day) अतिशय उत्साहात आणि अभिमानाने साजरा केला जातो. १५ ऑगस्ट १९४७ रोजी संपूर्ण भारताला इंग्रजांच्या गुलामीतून स्वातंत्र्य मिळाले; मात्र मराठवाड्यातील जनतेला स्वातंत्र्याची पहाट पाहण्यासाठी तब्बल १३ महिने आणि २ दिवस वाट पाहावी लागली होती.

मराठवाडा मुक्ती दिनाच्या हार्दिक शुभेच्छा
मराठवाड्याच्या स्वातंत्र्यासाठी 

आपल्या प्राणांची आहुती देणाऱ्या 

सर्व हुतात्म्यांना आणि स्वातंत्र्यसैनिकांना विनम्र अभिवादन! 

मराठवाडा मुक्ती दिनाच्या सर्वांना हार्दिक शुभेच्छा!

निधडी छाती, नि:स्पृह बाणा, लावली ना मान 

अशा आमच्या मराठवाड्याचा आम्हास अभिमान! 

मराठवाडा मुक्ती संग्राम दिनाच्या मनःपूर्वक शुभेच्छा!

स्वातंत्र्याचा सूर्य उगवला, 

मराठवाड्याला नवी दिशा मिळाली

१७ सप्टेंबर १९४८ च्या ऐतिहासिक विजयाच्या 

सर्व मराठवाडावासियांना हार्दिक शुभेच्छा!

शौर्य, त्याग आणि संघर्षाची गाथा सांगणाऱ्या 

मराठवाडा मुक्ती संग्रामातील सर्व शूरवीरांच्या स्मृतीस कोटी कोटी प्रणाम

मुक्ती दिनाच्या हार्दिक शुभेच्छा!

आपल्या पूर्वजांनी केलेल्या अभूतपूर्व त्यागामुळेच 

आज आपण स्वातंत्र्याचा अनुभव घेत आहोत

मराठवाडा मुक्ती संग्राम दिनानिमित्त सर्वांना हार्दिक शुभेच्छा

मराठवाडा मुक्ती दिन कधी साजरा केला जातो?

१७ सप्टेंबर १९४८ रोजी निजामी राजवटीचा अंत होऊन मराठवाडा अधिकृतपणे स्वतंत्र भारताचा भाग बनला. म्हणूनच, या ऐतिहासिक विजयाचे आणि हुतात्म्यांच्या बलिदानाचे स्मरण करण्यासाठी दरवर्षी १७ सप्टेंबर हा दिवस 'मराठवाडा मुक्ती संग्राम दिन' म्हणून साजरा केला जातो.  

मराठवाडा मुक्ती दिन का साजरा केला जातो?

निजामाचा जुलमी कारभार: स्वातंत्र्यप्राप्तीच्या वेळी भारतात ५५० हून अधिक संस्थाने होती. त्यापैकी बहुतांश संस्थाने भारतात सामील झाली. परंतु, हैदराबाद संस्थानाचा शासक निजाम मीर उस्मान अली खान याने स्वतंत्र राहण्याचा किंवा पाकिस्तानशी संधान साधण्याचा निर्णय घेतला. तत्कालीन हैदराबाद संस्थानात आजचा संपूर्ण मराठवाडा (छत्रपती संभाजीनगर, जालन, बीड, परभणी, नांदेड, लातूर, धाराशिव व हिंगोली), तेलंगणा आणि कर्नाटकातील काही भाग समाविष्ट होता.  

रझाकारांचा अत्याचार: निजामाने मराठी भाषा, संस्कृती आणि शाळांवर बंदी लादली. जनतेचा असंतोष दडपण्यासाठी कासीम रझवी याच्या नेतृत्वाखाली 'रझाकार' नावाची निमलष्करी संघटना उभी केली गेली. या रझाकारांनी गावागावांत लूटमार, जाळपोळ, हत्या आणि अत्याचार करून भीतीचे साम्राज्य पसरवले.  

स्वामी रामानंद तीर्थ आणि लोकचळवळ: निजामाच्या अत्याचाराविरोधात स्वामी रामानंद तीर्थ यांच्या नेतृत्वाखाली 'हैदराबाद स्टेट काँग्रेस'ने लढा उभारला. गोविंदभाई श्रॉफ, दिगंबरराव बिंदू, बाबासाहेब परांजपे, विजयेंद्र काबरा, देवीसिंग चौहान यांसारख्या अनेक नेत्यांनी जनतेला संघटित केले. गावोगावी सत्याग्रह, जंगल सत्याग्रह आणि सशस्त्र लढे सुरू झाले. 'वंदे मातरम् आंदोलन' आणि विद्यार्थी चळवळीने या संग्रामाला मोठी ताकद दिली.

सरदार पटेल आणि 'ऑपरेशन पोलो' (पोलीस ॲक्शन):

 रझाकारांचे अत्याचार मर्यादेबाहेर गेल्यावर भारताचे तत्कालीन गृहमंत्री सरदार वल्लभभाई पटेल यांनी कठोर भूमिका घेतली. १३ सप्टेंबर १९४८ रोजी भारतीय सैन्याने निजामी राजवटीविरुद्ध सैनिकी कारवाई सुरू केली, ज्याला 'ऑपरेशन पोलो' (Police Action) असे नाव देण्यात आले.

मेजर जनरल जे. एन. चौधरी यांच्या नेतृत्वाखाली भारतीय सैन्याने अवघ्या पाच दिवसांत निजामी सैन्याची दाणादाण उडवली. अखेर १७ सप्टेंबर १९४८ रोजी सायंकाळी निजामाने पूर्ण शरणागती पत्करली आणि मराठवाडा निजामी राजवटीतून मुक्त झाला.  

मराठवाडा मुक्ती संग्रामाचे महत्त्व

राष्ट्रीय एकात्मता: या संग्रामामुळे भारताचे तुकडे होण्याचा (बालकनायझेशन) धोका टळला आणि हैदराबाद संस्थान भारतीय संघराज्यात समाविष्ट झाले.

हुतात्म्यांचे बलिदान: या लढ्यात स्वामी रामानंद तीर्थ यांच्यासह हजारो स्वातंत्र्यसैनिकांनी आणि हुतात्म्यांनी आपल्या प्राणाची आहुती दिली.

संयुक्त महाराष्ट्रात प्रवेश: पुढे भाषिक पुनर्रचनेनुसार मराठवाडा १ नोव्हेंबर १९५६ रोजी द्विभाषिक मुंबई राज्यात आणि १ मे १९६० रोजी महाराष्ट्र राज्यात समाविष्ट झाला.  

मराठवाडा मुक्ती दिन कसा साजरा केला जातो?

१७ सप्टेंबर रोजी मराठवाड्यातील आठही जिल्ह्यांत मुख्य शासकीय ध्वजारोहण केले जाते. हुतात्मा स्मारकांवर पुष्पांजली अर्पण करून देशासाठी प्राण अर्पण करणाऱ्या वीरांना अभिवादन केले जाते. शाळा, महाविद्यालये आणि शासकीय कार्यालयांमध्ये विविध सांस्कृतिक कार्यक्रम, निबंध स्पर्धा आणि व्याख्यानांचे आयोजन केले जाते.  मराठवाडा मुक्ती संग्राम दिन हा केवळ ऐतिहासिक विजय नसून, तो मराठवाड्यातील जनतेच्या अस्मितेचा, धैर्याचा आणि त्यागाचा प्रतीक मानला जातो.