Publish Date: Tue, 18 Aug 2026 (10:46 IST)
Updated Date: Tue, 18 Aug 2026 (10:49 IST)
आजही २३ जानेवारी, १८९७ हा दिवस जागतिक इतिहासात सुवर्ण अक्षरांनी कोरलेला आहे, कारण याच दिवशी स्वातंत्र्य चळवळीचे महान नेते सुभाषचंद्र बोस यांचा जन्म झाला होता. त्यांचे वडील जानकीनाथ हे कटक येथील एक नामांकित वकील होते आणि त्यांच्या आईचे नाव प्रभावती देवी होते. १८ ऑगस्ट, १९४५ रोजी सुभाषचंद्र बोस यांचे विमान कोसळले, परंतु त्यांचे अवशेष कधीच सापडले नाहीत. तेव्हापासून, ते मृत नसून जिवंत असल्याची अटकळ कायम आहे.
खरं तर, १८ ऑगस्ट १९४५ रोजी, टोकियोला जात असताना नेताजींचे विमान ताईहोकू विमानतळावर कोसळले. १९४५ च्या विमान अपघातात नेताजींचा मृत्यू झाला का? हा प्रश्न आजही अनुत्तरित आहे. असे म्हटले जाते की नेताजी जिवंत होते, परंतु ब्रिटिश सरकार त्यांचा शोध घेत असल्यामुळे ते जनतेसमोर येऊ शकले नाहीत.
अनेक लोकांचा असा विश्वास होता की नेताजी १९८५ पर्यंत उत्तर प्रदेशात गुमनामी बाबा या नावाने राहत होते. नेताजींवर संशोधन केलेल्या प्रमुख विद्वानांच्या मते, गुमनामी बाबा हे नेताजी सुभाषचंद्र बोस होते. तथापि, राज्य सरकारने किंवा केंद्र सरकारने याला दुजोरा दिलेला नाही, तसेच कोणताही ठोस पुरावा सादर केलेला नाही.
मात्र, नेताजींच्या जीवनावरील 'कुंद्रम: सुभाष बोस यांचे मृत्यूनंतरचे जीवन' या पुस्तकाचे लेखक अनुज धर यांनी असा दावा केला आहे की, उत्तर प्रदेशातील फैजाबाद येथे अनेक वर्षे राहिलेले गुमनामी बाबा हे सुभाषचंद्र बोस होते. त्यांच्या मते, केवळ तत्कालीन सरकारलाच नव्हे, तर नेताजींच्या कुटुंबीयांनाही गुमनामी बाबांशी असलेल्या त्यांच्या संबंधांबद्दल माहिती होती, परंतु त्यांनी ते कधीही उघड केले नाही. मात्र, जनतेच्या मागणीनंतर आणि गदारोळानंतर, २०१६ मध्ये, तत्कालीन अखिलेश यादव सरकारने अलाहाबाद उच्च न्यायालयाच्या आदेशानुसार, गुमनामी बाबांची चौकशी करण्यासाठी न्यायमूर्ती विष्णू सहाय आयोगाची स्थापना केली. तीन वर्षांनंतर, न्यायमूर्ती विष्णू सहाय आयोगाने आपला अहवाल उत्तर प्रदेश विधानसभेत सादर केला.
योगी आदित्यनाथ सरकारने नंतर हा अहवाल प्रसिद्ध केला, ज्यात म्हटले होते की, "आयोगाला गुमनामी बाबा, जे भगवानजी म्हणूनही ओळखले जातात, यांची ओळख पटू शकली नाही. आयोगाने गुमनामी बाबांविषयी काही गृहितके मांडली आहेत." या मूल्यांकनात असे मान्य करण्यात आले की, ते बंगाली होते आणि हिंदी तसेच इंग्रजी अस्खलितपणे बोलत होते. त्यांना युद्ध, राजकारण आणि समकालीन समस्यांचे सखोल ज्ञान होते. त्यांचा बोलण्याचा सूर आणि देहबोली सुभाषचंद्र यांची आठवण करून देणारी होती.
दहा वर्षे गुमनामी बाबा अयोध्येत पडद्याआड राहिले आणि लोक त्यांच्या शब्दांनी मंत्रमुग्ध झाले. गुमनामी बाबांना संगीत, सिगार आणि खाद्यपदार्थांची आवड होती. ते आपला बहुतेक वेळ प्रार्थना आणि ध्यानात घालवत असत. तथापि, जेव्हा ते नेताजी सुभाषचंद्र बोस असल्याची बातमी पसरू लागली, तेव्हा त्यांनी तात्काळ आपले निवासस्थान बदलले. भारतातील शासनव्यवस्थेमुळे गुमनामी बाबांचा भ्रमनिरास झाला होता. त्यांच्या निधनाच्या वेळी केवळ १३ लोक उपस्थित होते. फैजाबाद शहरातील सिव्हिल लाइन्स येथील राम भवनमध्ये गुमनामी बाबांनी अखेरचा श्वास घेतला.
असे म्हटले जाते की, त्यांच्याकडे नेताजींसारखे डझनभर गोल चष्मे, ५५५ सिगारेट्स आणि विदेशी दारू होती. तिथे सुभाषचंद्र बोस यांच्या आई-वडिलांचे आणि कुटुंबाचे वैयक्तिक फोटो आणि एक रोलेक्स पॉकेट घड्याळही होते. विशेष म्हणजे, तिथे आझाद हिंद फौजेचा गणवेशही होता. याशिवाय, १९७४ मध्ये कोलकात्याच्या 'आनंद बाजार पत्रिका' या दैनिकात २४ हप्त्यांमध्ये प्रकाशित झालेल्या बातम्या होत्या. त्याशिवाय, भारत-चीन युद्धाशी संबंधित बातम्याही होत्या. जर्मन, जपानी आणि इंग्रजी साहित्यावरील अनेक पुस्तकेही होती. बाबांकडे २२ मोठ्या पेट्या होत्या, ज्यात हे सर्व सामान ठेवले होते.
सुभाषचंद्र बोस यांच्या मृत्यूची चौकशी करण्यासाठी नेमलेल्या शहनवाझ आणि खोसला आयोगांचे अहवाल, आणि भगवानजींना उद्देशून आलेल्या शेकडो तारा आणि पत्रे. नेताजी सुभाषचंद्र बोस हे नेताजी होते की नाही, हे गूढ आणि त्यांच्या खोलीतील वस्तू, अजूनही अघोषित आहेत. राज्य आणि केंद्र सरकार या गोष्टी सार्वजनिक का करत नाहीत?
