न्यूरोसायन्सच्या (Neuroscience) दृष्टीकोनातून पाहिल्यास, 'हनीमून फेज'ची (Hoonemoon Phase) ती खास भावना अनेक वर्षांनंतर, अगदी ३०-४० वर्षांनंतरही टिकून राहू शकते. दीर्घकालीन नात्यांमध्ये तेच जुने प्रेम, आकर्षण आणि तीच 'हनीमून फेज' टिकू शकते का? यावर न्यूरोसायंटिस्ट डॉ. हेलन फिशर (Dr. Helen Fisher) आणि त्यांच्या टीमने सखोल संशोधन केले आहे. त्यांनी एमआरआय (fMRI) स्कॅनद्वारे अनेक वर्षांपासून एकत्र असलेल्या जोडप्यांच्या मेंदूचा अभ्यास केला आणि अत्यंत मनोरंजक निष्कर्ष मांडले.

न्यूरोसायन्सच्या आधारे याचे उत्तर खालीलप्रमाणे स्पष्ट करता येईल:

१. 'हनीमून फेज'मध्ये मेंदूत काय घडते?

नात्याच्या सुरुवातीला जेव्हा आपण प्रेमात पडतो, तेव्हा मेंदूत डोपॅमिन (Dopamine) नावाच्या न्यूरोट्रांसमीटरचा मोठा उद्रेक होतो. डोपॅमिन हा मेंदूतील 'रिवॉर्ड सिस्टीम' (Reward System) चा भाग आहे. यामुळे तीव्र आकर्षण, उत्साह, सतत जोडीदाराचाच विचार करणे आणि त्याच्यासोबत राहण्याची तीव्र इच्छा (Craving) निर्माण होते.

२. न्यूरोसायन्सचा मोठा शोध: 'इंटेंस लव्ह' अनेक वर्षांनंतरही शक्य!

अनेक वर्षे असा समज होता की डोपॅमिनची ही तीव्रता २ ते ३ वर्षांत ओसरते आणि त्याची जागा शांत, स्थिर प्रेमाने (Attachement/Oxytocin) घेतली जाते. परंतु, डॉ. हेलन फिशर यांच्या संशोधनात असे आढळून आले की:

अंदाजे १५% ते २०% जोडप्यांमध्ये २० ते ३० वर्षांच्या लग्नानंतरही मेंदूतील डोपॅमिन सिस्टीम (Ventral Tegmental Area - VTA) तितकीच सक्रिय होती, जितकी नवीन प्रेमात पडलेल्या जोडप्यांच्या मेंदूत असते.

याचा अर्थ असा की, या जोडप्यांच्या मेंदूत अनेक वर्षांनंतरही तीच तीव्र भावना आणि आकर्षण कायम होते.

३. जुन्या आणि नवीन प्रेमातील मेंदूचा फरक

जरी मेंदूतील 'अ‍ॅक्टिव्हेशन' समान असले, तरी न्यूरोसायन्सने दीर्घकालीन प्रेमात एक सकारात्मक फरक शोधला आहे:

नवीन प्रेम (Initial Honeymoon): यामध्ये डोपॅमिन सोबतच अस्वस्थता, भीती आणि चिंता वाढवणारे घटक सक्रिय असतात (जसे की, "तो/ती माझ्यावर प्रेम करतो/करते ना?").

दीर्घकालीन प्रेम (Long-term Honeymoon): यामध्ये डोपॅमिन सोबतच ऑक्सिटोसिन आणि सेरोटोनिन जास्त प्रमाणात स्रवतात. यामुळे तीव्र आकर्षणासोबतच मानसिक शांतता, सुरक्षितता आणि ताणतणावाचा अभाव असतो.

४. ही 'हनीमून भावना' वर्षानुवर्षे कशी टिकवून ठेवावी?

न्यूरोसायंटिस्ट्सच्या मते, मेंदूतील डोपॅमिन आणि ऑक्सिटोसिन पुन्हा सक्रिय करण्यासाठी जोडपे खालील गोष्टी करू शकतात:

नवनवीन अनुभव एकत्र घेणे : मेंदूला नाविन्याची आवड असते. जेव्हा जोडपे एकत्र नवीन ठिकाणी प्रवास करतात, नवीन छंद जोपासतात किंवा एकत्र नवीन गोष्टी शिकतात, तेव्हा मेंदूत पुन्हा डोपॅमिन स्रवतो.

शारीरिक स्पर्श आणि जवळीक: मिठी मारणे, हात पकडणे किंवा शारीरिक संबंध यामुळे मेंदूत ऑक्सिटोसिन स्रवते, जे बंध मजबूत करते.

एकमेकांचे कौतुक करणे: जोडीदाराच्या सकारात्मक गोष्टींवर लक्ष केंद्रित केल्याने मेंदूतील पॉझिटिव्ह न्यूरल पाथवेज मजबूत होतात.

न्यूरोसायन्स हे सिद्ध करते की "प्रेम हे फक्त काळाच्या ओघात मंदावणारे रसायन नाही." जर नात्यात नाविन्य, संवाद आणि शारीरिक-मानसिक जवळीक टिकवून ठेवली, तर लग्नाच्या अनेक वर्षांनंतरही मेंदूत 'हनीमून काळातील' तीच रासायनिक प्रक्रिया आणि तीच सुंदर भावना कायम राहू शकते!