१० वर्षांतील सर्वात कमी पावसाची शक्यता, मान्सून मोठा धक्का देणार! IMD ने आपला अंदाज सुधारून खाली आणला

या वर्षी भारतातील मान्सून सामान्य पातळीपेक्षा लक्षणीयरीत्या कमकुवत असू शकतो. आपला आधीचा अंदाज सुधारून खाली आणताना, भारतीय हवामान विभागाने (IMD) असे नमूद केले आहे की, जून ते सप्टेंबर या कालावधीत होणारा पाऊस सामान्य सरासरीच्या केवळ ९०% असण्याची शक्यता आहे. एप्रिलमध्ये, विभागाने पावसाचे प्रमाण ९२% राहण्याचा अंदाज वर्तवला होता; परंतु आता ही आकडेवारी सुधारून खाली आणण्यात आली आहे. जर हा अंदाज अचूक ठरला, तर २०१५ नंतरचा हा देशातील सर्वात कोरडा मान्सून हंगाम ठरू शकतो. २०१५ मध्ये, देशाला सामान्य पावसाच्या केवळ ८६% पाऊस मिळाला होता. गेल्या २० वर्षांच्या कालावधीत, केवळ २००९, २०१४ आणि २०१५ या वर्षांमध्येच मान्सूनचा पाऊस ९०% च्या पातळीखाली घसरला होता.

हवामान विभागाच्या मते, या वेळी पावसाच्या अपेक्षित तुटवड्याचे मुख्य कारण 'एल निनो' (El Niño) असण्याची शक्यता आहे. ही पॅसिफिक महासागरात उगम पावणारी एक हवामानविषयक घटना आहे, जी भारतातील मान्सून प्रणालीला कमकुवत करण्याचे काम करते. शास्त्रज्ञांच्या मते, या वर्षी 'एल निनो'चा प्रभाव विशेषतः तीव्र असू शकतो आणि त्याचे परिणाम पुढील वर्षापर्यंतही कायम राहण्याची शक्यता आहे.

IMD च्या अंदाजानुसार, 'एल निनो'चा प्रभाव जून महिन्यात सौम्य राहण्याची अपेक्षा आहे; तथापि, जुलै आणि ऑगस्टमध्ये हा प्रभाव मध्यम पातळीपर्यंत वाढण्याची आणि सप्टेंबरपर्यंत तो बऱ्यापैकी तीव्र होण्याची शक्यता आहे. दुसरीकडे, 'इंडियन ओशन डायपोल' (IOD) कडूनही फारशी मदत मिळण्याची अपेक्षा नाही. सुरुवातीला असा अंदाज होता की IOD 'सकारात्मक' टप्प्यात जाईल जी स्थिती 'एल निनो'च्या प्रतिकूल परिणामांची तीव्रता काही प्रमाणात कमी करण्यास मदत करू शकली असती परंतु सध्याचे अंदाज असे दर्शवतात की, संपूर्ण मान्सून हंगामात IOD 'तटस्थ' टप्प्यातच राहण्याची शक्यता आहे.

गेली काही वर्षे मान्सूनच्या दृष्टीने भारतासाठी अनुकूल ठरली आहेत. गेल्या सात वर्षांपैकी पाच वर्षांमध्ये, पावसाचे प्रमाण सामान्य सरासरीपेक्षा अधिक राहिले होते. परिणामी, या वर्षीचा कमकुवत मान्सून कदाचित त्या सकारात्मक मालिकेचा शेवट करू शकतो.

तथापि सध्या घाबरून जाण्याची कोणतीही आवश्यकता नाही. मागील वर्षी झालेली पिकांची दमदार वाढ आणि मुबलक पाऊस यामुळे, देशाच्या अन्नधान्य साठ्यांमध्ये आणि जलसाठ्यांमध्ये सध्या पुरेसा साठा उपलब्ध आहे. परिणामी, नजीकच्या काळात एखादे मोठे संकट उद्भवण्याची शक्यता कमी आहे. तथापि, कमी पर्जन्यमानाचा परिणाम कृषी, वीज निर्मिती, पिण्याच्या पाण्याचा पुरवठा आणि उद्योग क्षेत्रांवर जाणवू शकतो. विशेषतः, 'एल निनो' हे रब्बी पिकांसाठी एक गंभीर धोका ठरू शकते.

हवामान विभागाने असाही इशारा दिला आहे की, जून महिन्यात सरासरीपेक्षा कमी पाऊस पडण्यासोबतच, देशाच्या बहुतांश भागांतील तापमान सरासरीपेक्षा अधिक राहण्याची शक्यता आहे. वायव्य भारतात—विशेषतः पश्चिम उत्तर प्रदेश, पंजाब, हरियाणा आणि दिल्ली या भागांत उष्णतेच्या लाटांचे दिवस नेहमीच्या तुलनेत दोन ते तीन दिवसांनी अधिक असू शकतात.

एकंदरीत, या वर्षी मान्सून कमकुवत राहण्याची आणि तीव्र उष्म्याची शक्यता असल्याने, शेतकरी आणि सर्वसामान्य नागरिक या दोघांनीही सावधगिरी बाळगणे आवश्यक आहे.