रेल्वेचा मोठा निर्णय: गाड्यांमध्ये भीक मागणे, फेरीवाला म्हणून वस्तू विकणे आणि धूम्रपान करणे यांवर दंड

भारतीय रेल्वेचे नवीन नियम २०२६: प्रवाशांचा रेल्वे प्रवास अधिक सुरक्षित आणि सुखकर करण्यासाठी भारतीय रेल्वेने आपले नियम आणि कायदे अधिक कडक केले आहेत. रेल्वेने गाड्यांमध्ये आणि रेल्वे परिसरात फेरीवाला म्हणून वस्तू विकणे, भीक मागणे आणि धूम्रपान करणे यांविरुद्धचे नियम अधिक कठोर केले आहेत. या नियमांचे उल्लंघन केल्यास आकारल्या जाणाऱ्या दंडाच्या तरतुदीही अधिक कडक करण्यात आल्या आहेत.

१९ जून रोजी जारी केलेल्या एका राजपत्रित अधिसूचनेत, रेल्वे मंत्रालयाने स्पष्ट केले की 'जन विश्वास (तरतुदींमधील सुधारणा) कायदा, २०२६' अंतर्गत 'रेल्वे कायदा, १९८९' शी संबंधित सुधारित तरतुदी अधिसूचना प्रकाशित झाल्याच्या तारखेपासून लागू झाल्या आहेत. याचा अर्थ असा की, हे नवीन रेल्वे नियम १९ जूनपासून अंमलात आले आहेत.

या नवीन नियमांनुसार, रेल्वे प्रणालीतील अनेक किरकोळ गुन्ह्यांना 'गुन्ह्याच्या' (फौजदारी) श्रेणीतून वगळण्यात आले आहे. याचा अर्थ असा की, प्रवाशांना आता थेट न्यायालयीन कारवाई किंवा कारावासाला सामोरे जाण्याऐवजी केवळ प्रशासकीय दंड भरावा लागेल. तथापि, दंड न भरल्यास कायदेशीर कारवाई करण्याची तरतूद पूर्वीप्रमाणेच कायम आहे.

रेल्वे नियमांमधील मुख्य बदल:

जर एखादा प्रवासी जाणूनबुजून तिकीट न काढता प्रवास करत असेल किंवा जुन्या तिकिटाचा पुन्हा वापर करत असेल, तर त्याला प्रवासाचे भाडे आणि त्यासोबत किमान ५०० रुपये (किंवा केंद्र सरकारने निश्चित केलेले शुल्क) अतिरिक्त दंड भरावा लागेल. दंड न भरल्यास, न्यायालय सहा महिन्यांपर्यंत कारावास, ५०० रुपयांपर्यंत दंड किंवा दोन्ही शिक्षा सुनावू शकते.

जर एखादा प्रवासी दुसऱ्याच्या नावाने आरक्षित केलेल्या तिकिटाचा वापर करून प्रवास करत असेल, तर ते तिकीट त्वरित जप्त केले जाईल. याव्यतिरिक्त, त्याला प्रवासाच्या भाड्याइतका किंवा किमान ५०० रुपये अतिरिक्त दंड भरावा लागेल. हा दंड न भरल्यास सहा महिन्यांपर्यंत कारावास, २,००० रुपयांपर्यंत दंड किंवा दोन्ही शिक्षा होऊ शकतात. 

मद्यपान करून गोंधळ घालणाऱ्या, अश्लील वर्तन करणाऱ्या किंवा गाड्यांमध्ये व रेल्वे परिसरात अस्वच्छता पसरवणाऱ्या व्यक्तींना गाडीतून त्वरित बाहेर काढले जाऊ शकते. तसेच, १,००० रुपये दंड आकारला जाईल; गैरवर्तन चालूच राहिल्यास सहा महिन्यांपर्यंत कारावास किंवा ५,००० रुपयांपर्यंत दंड होऊ शकतो. 

परवान्याशिवाय रेल्वेगाड्यांमध्ये किंवा रेल्वेच्या आवारात वस्तूंची विक्री करणे हा दंडनीय गुन्हा असून, त्यासाठी २,००० रुपये दंड आकारला जातो. तसेच, रेल्वेगाड्यांमध्ये किंवा स्थानकांवर भिक्षा मागण्यास सक्त मनाई आहे आणि अशा व्यक्तींना रेल्वे कर्मचाऱ्यांच्या मदतीने बाहेर काढले जाईल.

पुरुष प्रवासी अनेकदा महिलांसाठी राखीव असलेल्या डब्यांमध्ये प्रवेश करतात आणि त्यांच्या राखीव जागांवर बसतात, ज्यामुळे महिला प्रवाशांची गैरसोय होते. अशा व्यक्तींना डब्यातून बाहेर काढण्यासोबतच त्यांचे तिकीट जप्त केले जाईल आणि २,५०० रुपये दंड आकारला जाईल. मात्र, यात एक अपवाद आहे: या नियमांतर्गत तृतीयपंथी व्यक्तींवर कोणतीही दंडात्मक कारवाई केली जाणार नाही.

रेल्वेगाड्या, प्लॅटफॉर्म किंवा स्थानकाच्या आवारात धूम्रपान करताना आढळल्यास २,००० रुपये दंड आकारला जाईल आणि संबंधित व्यक्तीचे तिकीट जप्त केले जाईल.

त्याचप्रमाणे, स्थानकांवर किंवा रेल्वे रुळांवर निदर्शने, रॅली किंवा मिरवणुका काढण्यास मनाई आहे; याचे उल्लंघन केल्यास १०,००० रुपयांपर्यंत दंड होऊ शकतो.

कोणत्या वस्तू बाळगणे महागात पडू शकते?

रेल्वे कायद्याच्या सुधारित कलम १६५ अन्वये, ज्वलनशील, स्फोटक किंवा इतर घातक पदार्थ सोबत घेऊन प्रवास करणाऱ्या कोणत्याही प्रवाशाला किमान १०,००० रुपये दंड भरावा लागेल.

प्रतिबंधित वस्तूंमध्ये खालील गोष्टींचा समावेश होतो:

पेट्रोल, डिझेल आणि रॉकेल

गॅस सिलिंडर आणि स्टोव्ह

फटाके आणि आतषबाजीचे साहित्य

ॲसिड आणि क्षरणकारक रसायने

काड्यापेटी आणि सिगारेट

प्रवासी किंवा रेल्वेच्या मालमत्तेला धोका निर्माण करू शकणाऱ्या इतर वस्तू

अशा वस्तू जप्त करण्याचा अधिकारही रेल्वे अधिकाऱ्यांना देण्यात आला आहे.