श्री योगेश्वरी देवी आणि परळी वैजनाथ यांच्या विवाहाची पौराणिक कथा माहिती आहे का?

कोकणातील अनेक कुटुंबांची (विशेषतः कोकणस्थ ब्राह्मण, कुणबी, भंडारी आणि इतर अनेक समाजांची) कुलदेवता ही अंबाजोगाई (जिल्हा बीड, मराठवाडा) येथील श्री योगेश्वरी देवी आहे. 'कोकणातील लोकांची देवी मराठवाड्यात कशी?' हा प्रश्न ऐतिहासिक, सांस्कृतिक आणि भौगोलिक दृष्टिकोनातून अतिशय महत्त्वाचा आहे. यामागील मुख्य कारणे, इतिहास आणि कथा जाणून घ्या-

ऐतिहासिक आणि पौराणिक संदर्भ (अंबाजोगाई: आद्य शक्तीपीठ)

मराठवाड्यातील अंबाजोगाई हे देवीचे अतिशय प्राचीन आणि जागृत स्थान मानले जाते. दंतकथेनुसार योगेश्वरी देवी ही भगवान शिवाशी विवाह करण्यासाठी अंबाजोगाई येथे आली होती. परंतु विवाह मुहूर्ताची वेळ टळल्यामुळे देवी तेथेच स्थित झाली. राष्ट्रकूट आणि चालुक्य राजांच्या काळात (८ व्या ते १२ व्या शतकात) अंबाजोगाई हे एक मोठे धार्मिक आणि सांस्कृतिक केंद्र होते. त्यावेळी हे मंदिर संपूर्ण महाराष्ट्रात अत्यंत पूजनीय मानले जात होते.

दंतासुर वध आणि वास्तव्य: परळीला जाताना अंबाजोगाई येथे देवीने दंतासुर नावाच्या राक्षसाचा वध केला आणि ती याच ठिकाणी स्थिरावली/थांबली.

कोकण आणि मराठवाडा यांमधील ऐतिहासिक स्थलांतर

कोकणातील लोक अंबाजोगाईच्या योगेश्वरीला कुलदैवत मानण्यामागे इतिहासातील स्थलांतराचा खूप मोठा वाटा आहे. असे मानले जाते की, मध्ययुगीन काळात (विशेषतः यादव आणि बहामनी काळात किंवा त्यानंतरच्या राजकीय घडामोडींमुळे) मराठवाडा आणि आसपासच्या भागांतून अनेक कुटुंबे पश्चिमेकडे म्हणजेच कोकणात जाऊन वसली. लोक नवीन प्रदेशात (कोकणात) जाऊन स्थायिक झाले तरीही त्यांनी आपल्या मूळ भूमीतील कुलदेवतेला (अंबाजोगाईची योगेश्वरी) सोडले नाही. त्यांनी आपली कुलपरंपरा आणि पूजा तशीच चालू ठेवली. तसेच कोकणातून अनेक ब्राम्हण व कुटुंबं विविध कारणांमुळे किंवा स्थलांतरामुळे मराठवाडा व इतर प्रदेशांत गेली, तर काही कोकणवासी या देवीला मानत राहिले. त्यामुळे ही देवी कोकणवासियांची कुलदैवी बनली.

'कोकणस्थ' आणि इतर समाजांशी असलेला संबंध

विशेषतः कोकणस्थ (चित्पावन) आणि देशस्थ ब्राह्मणांपैकी अनेकांचे कुलदैवत योगेश्वरी देवी आहे. जेव्हा ही कुटुंबे शतकांनुकती कोकणातील चिपळूण, गुहागर, रत्नागिरी, सिंधुदुर्ग या भागात पसरली, तेव्हा त्यांनी योगेश्वरी देवीचे स्मरण आणि पूजन सुरू ठेवले. अनेक कोकणवासीयांना दरवर्षी किंवा नियमितपणे मराठवाड्यातील अंबाजोगाईला जाणे शक्य होत नव्हते (पूर्वीच्या कठीण प्रवासाच्या साधनांमुळे). त्यामुळे त्यांनी कोकणातील आपल्या गावात किंवा घरात योगेश्वरी देवीची तांदळा (प्रतीक रूप) स्थापन करून तिची पूजा सुरू केली.

योगेश्वरी देवीचे स्वरूप आणि कुलधर्म-कुलाचार

कोकणातील लोक आजही लग्नानंतर, मुंजीनंतर किंवा कोणत्याही शुभ कार्यानंतर अंबाजोगाईला जाऊन देवीचे दर्शन घेतात आणि गोंधळ/पूजा घालतात. ज्यांना अंबाजोगाईला जाणे शक्य होत नाही, ते कोकणातील स्थानिक योगेश्वरी मंदिरांमध्ये (जसे की गुहागर किंवा इतर ठिकाणच्या देवीच्या मंदिरात) जाऊन नमन करतात. भौगोलिकदृष्ट्या कोकण आणि मराठवाडा दूर असले, तरी प्राचीन महाराष्ट्रातील लोकसंख्येचे स्थलांतर, अंबाजोगाईचे धार्मिक महत्त्व आणि पूर्वजांनी जपलेली कुलपरंपरा यामुळेच कोकणातील हजारो कुटुंबांची कुलदैवत ही मराठवाड्यातील श्री योगेश्वरी देवी आहे.