Pitru Diwali 2026 पितृ दिवाळी कधी? 'दीपदान' विधी आणि त्याचे महत्त्व जाणून घ्या

पितृ दिवाळी ही भाद्रपद महिन्यातील कृष्ण पक्षातील त्रयोदशी तिथीला, म्हणजेच पितृ पक्षात साजरी केली जाते. असे मानले जाते की या दिवशी यमराज (मृत्यूची देवता) सर्व पितरांना पृथ्वीलोकावर पाठवतात. सामान्यतः पितर त्यांच्या श्राद्धाच्या (मृत्यूतिथीच्या) दिवशीच नैवेद्य स्वीकारण्यासाठी पितृलोकातून पृथ्वीवर येतात; परंतु या दिवशी ते आपल्या कुटुंबासोबत भोजन करण्यासाठी येतात.

पितृ दिवाळीच्या दिवशी काय करावे?

या दिवशी गया येथील विष्णुपद मंदिर आणि फल्गू नदीच्या काठावरील देवघाट येथे भव्य दीपदान सोहळा आयोजित केला जातो. याव्यतिरिक्त, विष्णुपद मंदिराच्या जवळ असलेल्या प्राचीन दक्षिणार्क सूर्य मंदिरातील 'सूर्य कुंड' (पवित्र जलाशय) येथेही मोठ्या संख्येने लोक दिवे अर्पण करतात. भाविक त्यांच्या क्षमतेनुसार आणि श्रद्धेनुसार १०८ ते १,००० पर्यंत दिवे प्रज्वलित करतात. पितरांप्रती आदर व्यक्त करण्यासाठी संध्याकाळी आतषबाजीही केली जाते. असे मानले जाते की पितृ दिवाळीला दीपदान केल्याने पितरांना स्वर्गात जाण्याचा आणि मोक्ष प्राप्त करण्याचा मार्ग मोकळा होतो.

खीर अर्पण केल्याने पितर कसे प्रसन्न होतात?

या दिवशी गया येथील विष्णुपद मंदिराच्या गर्भगृहात, जिथे शिळेवर भगवान विष्णूंचे चरणकमल अंकित आहेत, तिथे 'छप्पन भोग' (छप्पन्न प्रकारच्या खाद्यपदार्थांचा नैवेद्य) अर्पण केला जातो. गयामध्ये भगवान विष्णूंची 'मुक्तिदाता' म्हणून पूजा केली जाते; त्यामुळे त्यांना अर्पण केलेला नैवेद्य थेट पितरांचे समाधान करतो. या नैवेद्यांमध्ये 'खीर' अत्यंत महत्त्वाची मानली जाते. असे मानले जाते की, या दिवशी भूक आणि तहानेने व्याकुळ झालेले पूर्वज आपल्या जिवंत नातेवाईकांकडून खीर मिळवण्याची इच्छा बाळगतात. पूर्वजांचे समाधान करण्यासाठी आणि त्यांना मोक्षप्राप्तीसाठी मदत करण्याच्या उद्देशाने ब्राह्मणांना खीर भरवण्याची परंपरा आहे. असे म्हटले जाते की, या दिवशी खीर अर्पण केल्याने पूर्वजांना अत्यंत आनंद होतो. 

दिवा कसा लावावा आणि त्याचे महत्त्व काय आहे?

जर एखाद्याला गया येथे जाणे शक्य नसेल, तर तो या दिवशी घरी दिवा लावू शकतो—विशेषतः, चार वाती असलेला मातीचा दिवा जो दक्षिणेकडे तोंड करून ठेवला जातो. या दिव्यात मोहरीचे किंवा तिळाचे तेल भरून त्यात काळे तीळ आणि दोन लवंगा टाकल्या पाहिजेत. दिवा लावताना हातात थोडे पाणी आणि काळे तीळ घेऊन पूर्वजांचे स्मरण करावे आणि म्हणावे: "हा प्रकाश आमच्या पूर्वजांचा मार्ग उजळो; ते प्रसन्न होऊन आपल्या लोकांत परत जावोत." असे म्हटल्यानंतर ते पाणी जमिनीवर सोडावे. आणखी एका मान्यतेनुसार, काही लोक अमावास्येला दिवा लावतात, जेणेकरून त्यांच्या पूर्वजांचा 'पितृलोका'कडे (पूर्वजांच्या लोकाकडे) जाण्याचा मार्ग सुकर होईल. त्याचप्रमाणे, काही लोक दिवाळीच्या अमावास्येला पूर्वजांचा मार्ग उजळण्यासाठी 'आकाशदीप' लावतात.