नागपंचमीच्या दिवशी तवा चुलीवर का ठेवत नाहीत? जाणून घ्या यामागील पौराणिक आणि शास्त्रीय कथा

नागपंचमी हा श्रावण महिन्यातील अत्यंत महत्त्वाचा आणि पवित्र सण आहे. या दिवशी घरोघरी नागदेवतेची पूजा केली जाते. परंतु, नागपंचमीच्या दिवशी तावा चुलीवर किंवा गॅसवर ठेवणे आणि तळणीचे पदार्थ करणे पूर्णपणे वर्ज्य मानले जाते. या दिवशी पोळी, भाकरी, पराठे ऐवजी वाफवलेले पदार्थ (उदा. उकडीचे मोदक, डिंड, कानवले) बनवले जातात. या परंपरेमागे पौराणिक कथा आणि शास्त्रीय (नैसर्गिक व सामाजिक) कारणे दडलेली आहेत. ती आज आपण पाहणार आहोत. 

१. पौराणिक कथा

नागपंचमीला तवा चुलीवर न ठेवण्यामागे दोन प्रमुख पौराणिक कथा सांगितल्या जातात:

नागकुळाचे रक्षण आणि अग्नीपासून बचाव

पौराणिक कथेनुसार, नागपंचमीच्या दिवशी नागदेवता आणि त्यांचे कुळ पृथ्वीवर भ्रमण करत असतात. तवा हा अत्यंत गरम होतो आणि त्याच्या उष्णतेमुळे नागदेवतेला त्रास होऊ नये किंवा अग्नीचा दाह त्यांना बाधू नये, या भावनेतून या दिवशी तवा चुलीवर ठेवला जात नाही.

शेतकरी आणि नागांचे नाते

असे मानले जाते की, नाग हा शेतकऱ्याचा मित्र आहे. नाग शेतातील पिकांची नासधूस करणाऱ्या उंदरांपासून पिकांचे रक्षण करतो. नागपंचमीच्या दिवशी नागांप्रती कृतज्ञता व्यक्त करण्यासाठी शेतकरी शेतात नांगरणी करत नाहीत, तसेच घरातील महिला तवा (जो लोखंडाचा असतो आणि शेतीच्या अवजारांचे प्रतीक मानला जातो) चुलीवर ठेवून अग्नी देत नाहीत.

२. शास्त्रीय आणि नैसर्गिक कारणे

पौराणिक कथांसोबतच या परंपरेमागे काही व्यावहारिक आणि नैसर्गिक कारणेही आहे

पावसाळा आणि नागांचे बाहेर येणे: नागपंचमी श्रावण महिन्यात येते. या दिवसांत मुसळधार पावसामुळे नागांची बिळे पाण्याने भरतात, ज्यामुळे नाग बाहेर मोकळ्या जागेत येतात. पूर्वीच्या काळी घरांची रचना मातीची असे आणि चूलही मातीची असायची. उष्णतेमुळे किंवा चुलीच्या गरम वाफेमुळे बिळातील नाग त्रस्त होऊन बाहेर पडू नयेत किंवा चुलीच्या आसपास येऊ नयेत, म्हणून या दिवशी चूल आणि तवा तापवणे टाळले जात असे.

आहाराचे आरोग्यशास्त्र: पावसाळ्यात मानवी पचनसंस्था मंद झालेली असते. तव्यावर भाजलेले कडक पदार्थ (भाकरी/पोळी) किंवा तेलात तळलेले पदार्थ पचायला जड असतात. त्यामुळे या दिवशी वाफवलेले हलके अन्न (उदा. उकडीचे कानवले, डिंड, पातोळ्या) खाणे आरोग्यासाठी फायदेशीर मानले जाते.

नागपंचमीला काय बनवले जाते?

तवा न वापरल्यामुळे नागपंचमीच्या दिवशी:

उकडलेले पदार्थ: उकडीचे मोदक, पुरणाची डिंड, पातोळ्या किंवा उकडलेले पुरण-वरण बनवले जाते.

तांदळाची खीर किंवा कानवले: गव्हाच्या पिठाचे गोड कानवले वाफवून खाल्ले जातात.

थोडक्यात सांगायचे तर: नागपंचमीला तवा चुलीवर न ठेवण्याची परंपरा ही केवळ एक अंधश्रद्धा नसून, निसर्गातील जिवांविषयी दयाभाव, नागदेवतेप्रती कृतज्ञता आणि पावसाळ्यातील आरोग्याची काळजी यांचा एक सुंदर संगम आहे.

अस्वीकरण (Disclaimer) : या लेखात दिलेली माहिती आणि उपाय सामान्य माहितीवर आधारित आहे.या माहितीची पूर्णता, विश्वासार्हता आणि अचूकता याबाबत वेबदुनिया कोणतीही हमी देत ​​नाही. अधिक माहितीसाठी संबंधित तज्ज्ञांचा सल्ला घ्यावा.

Edited By- Dhanashri Naik