Santan Saptami 2026 १८ सप्टेंबर रोजी संतान सप्तमी, पूजा पद्धत, नियम आणि व्रताची कथा

Santan Saptami 2026 भाद्रपद महिन्यात येणारा हा उपवास माता केवळ संयमाचे व्रत म्हणून नाही, तर मुलांच्या रक्षणासाठी एक 'सुरक्षा कवच' म्हणून मानतात. यात मेजवान्या, मिरवणुका किंवा गर्दी नसते; त्याऐवजी असते एक चौरंग, सात गाठी असलेला सुती धागा, सात गोड 'पुए' (तेलात तळलेले पदार्थ) आणि दुपारच्या वेळी केली जाणारी एक प्रार्थना ज्याचा उद्देश एकच असतो: "माझ्या मुलाचे कोणतेही अमंगल होऊ नये."

हा सण म्हणजे 'संतान सप्तमी', जिला 'मुक्ताभरण सप्तमी' असेही म्हणतात. २०२६ मध्ये हा सण १८ सप्टेंबर, शुक्रवारी येत आहे. मुलांचे दीर्घायुष्य आणि सुरक्षिततेसाठी माता हे व्रत करतात, तर ज्यांना अपत्य नाही अशी जोडपी संततीप्राप्तीसाठी प्रार्थना म्हणून हे व्रत पाळतात. भगवान शिव आणि माता पार्वती या दिवसाचे मुख्य आराध्य दैवत आहेत; मुलांचे रक्षण आणि देखरेख करण्यासाठी त्यांची उपासना केली जाते.

संतान सप्तमी २०२६: तारीख आणि शुभ वेळ

संतान सप्तमी ही भाद्रपद महिन्यातील शुक्ल पक्षाच्या 'सप्तमी'ला (सातव्या दिवशी) साजरी केली जाते. इतर अनेक उपवासांच्या विपरीत, याची पूजा मुद्दाम दिवसा केली जाते; परंपरेनुसार ती दुपारच्या वेळी होणे अपेक्षित असते. वेळेची काळजीपूर्वक नोंद घ्या. 'तिथी' दुपारी १:०१ वाजता संपत असल्याने, १८ सप्टेंबरच्या दुपारच्या किंवा संध्याकाळच्या वेळी विधी करू नयेत; त्या वेळेपूर्वीच व्रताची सांगता होणे आवश्यक आहे.

'सात' या अंकाचे महत्त्व

'सप्तमी' म्हणजे सातवा दिवस, आणि या विधीमध्ये सुरुवातीपासून शेवटपर्यंत 'सात' हा अंक केंद्रस्थानी असतो. धाग्याला सात गाठी बांधल्या जातात. देवतांना सात 'पुए' अर्पण केले जातात. सात वस्तूंचे दान केले जाते. उपवास सोडताना सात पदार्थ ग्रहण केले जातात. काही कुटुंबे चौरंगाभोवती सात प्रदक्षिणाही घालतात.

या पुनरावृत्तीला विशेष अर्थ आहे. मुलासाठी केलेली आईची प्रार्थना एकदाच करून बाजूला ठेवली जात नाही; तर दिवसभर शक्य त्या सर्व प्रकारे ती पुन्हा पुन्हा केली जाते. 

'संतान दोरा': या व्रताचा मुख्य भाग

संतान सप्तमीबद्दल जर एखादी गोष्ट लक्षात ठेवायची असेल, तर ती म्हणजे 'दोरा' (पवित्र धागा). यासाठी सुती धागा घेऊन त्याला सात गाठी मारल्या जातात. त्यानंतर, गडद पिवळा रंग येईपर्यंत तो हळद किंवा केशराच्या रंगात रंगवला जातो. पूजेच्या वेळी हा धागा भगवान शिव आणि देवी पार्वती यांच्यासमोर इतर पूजेच्या साहित्यासोबत ठेवला जातो; त्यानंतर, तो मुलाच्या हाताऐवजी मातेच्या मनगटावर बांधला जातो.

ही बाब अत्यंत महत्त्वाची आहे. माता हा संरक्षक धागा धारण करते जेणेकरून त्याचे आशीर्वाद तिच्या मुलालाही मिळोत. हा दोरा पुढच्या वर्षीच्या संतान सप्तमीपर्यंत जपून ठेवला जातो आणि त्या दिवशी तो बदलून नवीन दोरा बांधला जातो. अनेक कुटुंबे यासाठी साध्या 'मौळी'चा (पवित्र लाल धागा) वापर करतात आणि घरीच ताज्या हळदीचा वापर करून तो रंगवतात.

संतान सप्तमी व्रताची कथा

ही कथा भगवान श्रीकृष्णांनी युधिष्ठिराला सांगितली होती.

प्राचीन अयोध्येत नहुष नावाचा राजा राज्य करत होता आणि चंद्रमुखी ही त्याची राणी होती. त्याच शहरात विष्णूदत्त नावाचा ब्राह्मण आपली पत्नी रूपवतीसह राहत होता. राणी आणि ब्राह्मणाची पत्नी या दोघी चांगल्या मैत्रिणी होत्या.

एके दिवशी त्या सरयू नदीवर स्नान करण्यासाठी गेल्या. तिथे त्यांनी स्त्रियांचा एक गट भगवान शिव आणि देवी पार्वतीची पूजा करताना पाहिला. त्या विधीबद्दल विचारणा केल्यावर, त्या स्त्रियांनी सांगितले की त्या आपल्या मुलांच्या कल्याणासाठी 'संतान सप्तमी'चे व्रत करत आहेत. हे ऐकून प्रभावित होऊन, राणी आणि रूपवती या दोघींनीही आयुष्यभर हे व्रत करण्याचा संकल्प केला.

विसरला गेलेला संकल्प

रूपवती घरी परतली आणि तिने दरवर्षी निष्ठेने हे व्रत पाळले. मात्र, राणी चंद्रमुखी राजकारभारात मग्न झाली आणि ती हा संकल्प पूर्णपणे विसरली.

कालांतराने, त्या दोन्ही स्त्रियांचे निधन झाले. व्रतामुळे प्राप्त झालेल्या पुण्याईमुळे, रूपवतीचा पुनर्जन्म 'ईश्वरी' नावाच्या ब्राह्मणी स्त्रीच्या रूपात झाला आणि तिला अनेक सशक्त व निरोगी पुत्ररत्नांचे सुख लाभले. चंद्रमुखीने एक व्रत केले होते पण ते मोडले, त्यामुळे तिचा पहिला पुनर्जन्म माकडाच्या रूपात झाला; त्यानंतर ती विमला या नावाने एका राजाची पत्नी म्हणून मानवी रूपात परतली, परंतु तिला अपत्यप्राप्ती झाली नाही. 

मत्सर आणि एक अलभ्य आशीर्वाद

दैवी योगायोगाने, ईश्वरी त्याच शहरात राहत असे आणि राजवाड्यात तिची ये-जा असे. राणी विमला ईश्वरीच्या मुलांना आनंदाने आणि निरोगीपणे वाढताना पाहत असे आणि तिच्या मनात ईर्ष्या निर्माण झाली. तिने अनेकदा त्या मुलांना हानी पोहोचवण्याचा प्रयत्न केला. पण तिचे प्रत्येक प्रयत्न अयशस्वी ठरले; कारण 'संतान सप्तमी'चे व्रत करणाऱ्या मातेच्या मुलांना कोणतीही इजा होऊ शकत नव्हती.

शेवटी आपला पराभव मान्य करून, राणीने ईश्वरीला विचारले की तिची मुले इतकी सुरक्षित कशी काय आहेत. ईश्वरीने तिला तिच्या मागील जन्माची आणि सरयू नदीच्या काठावर घेतलेल्या त्या व्रताची आठवण करून दिली—जे व्रत तिने कधीच पूर्ण केले नव्हते. ती म्हणाली, "तू एक गंभीर संकल्प केला होतास पण तो पाळला नाहीस. म्हणूनच तुला अपत्यसुखापासून वंचित राहावे लागले आहे."

त्यानंतर राणी विमलेने पूर्ण विधीवत 'संतान सप्तमी'चे व्रत केले आणि शिव-पार्वतीची क्षमा मागितली. या व्रताच्या प्रभावामुळे तिलाही अपत्यप्राप्ती झाली.

या कथेचा बोध अत्यंत स्पष्ट आहे: एकदा घेतलेला संकल्प—आणि नंतर तो मोडणे—याला विशेष महत्त्व असते. जर तुम्ही हे व्रत दरवर्षी पाळणार असाल, तरच ते करा.

'संतान सप्तमी' पूजा विधी

सकाळचे स्नान आणि संकल्प. पहाटे उठून स्नान करा, स्वच्छ वस्त्रे परिधान करा आणि आपल्या मुलांची नावे घेऊन संकल्प करा—किंवा जर अपत्यप्राप्तीसाठी प्रार्थना करत असाल, तर ती इच्छा स्पष्टपणे व्यक्त करा.

चौकी (वेदी) तयार करणे. पूजास्थळी एक लाकडी पाट किंवा चौरंग ठेवा, त्यावर स्वच्छ लाल किंवा पिवळे वस्त्र अंथरा आणि भगवान शिव व माता पार्वती यांच्या मूर्ती किंवा प्रतिमा स्थापित करा.

शुद्धीकरण. वेदीवर आणि पूजेच्या साहित्यावर गंगाजल शिंपडा.

पवित्र धागा (दोरा) तयार करणे. सुती धागा घ्या, त्याला सात गाठी मारा आणि हळद किंवा केशराने रंगवा. तो देवतेसमोर ठेवा.

षोडशोपचार पूजा (सोळा प्रकारच्या उपचारांनी केलेली पूजा). शिव आणि पार्वतीला रोळी (कुंकू), चंदनाचा लेप, अक्षता, फुले, धूप आणि तुपाचा दिवा अर्पण करा.

सात 'पुए' (गूळ आणि पिठापासून बनवलेले आणि शुद्ध देशी तुपात तळलेले गोड पदार्थ) नैवेद्य म्हणून अर्पण करा; त्यासोबत 'पंचमेवा' (पाच प्रकारच्या सुक्या मेव्यांचे मिश्रण) देखील ठेवा.

कथेचे वाचन करा. 'संतान सप्तमी' व्रताच्या कथेची सांगता करा...कथा वाचा किंवा ऐका—त्याशिवाय हा उपवास अपूर्ण मानला जातो.

आरती. आरतीच्या थाळीचा वापर करून भगवान शिव आणि माता पार्वती यांची आरती करा.

पवित्र धागा बांधा. पूजेतील पवित्र धागा घ्या आणि तो आपल्या मनगटावर बांधा.

दान आणि उपवास सोडणे. एखाद्या ब्राह्मणाला किंवा गरजू व्यक्तीला सात 'पुए' (गोड तळलेले पदार्थ) दान करा; त्यानंतर, स्वतः सात 'पुए' खाऊन उपवास सोडा.