पावसाची तूट आणि दुष्काळाची चिंता; शेतकऱ्यांनी आता कोणती काळजी घ्यावी?

महाराष्ट्रात सप्टेंबर २०२६ मध्ये २६५ तालुक्यांत (सुमारे ७४% भाग) दुष्काळ जाहीर झाला आहे. एकूण पावसाची तूट सुमारे १८-१९% आहे, तर मराठवाडा (३०-३८%+) आणि विदर्भ (२३-२७%) मध्ये जास्त तूट आहे. सोयाबीन, कापूस, तूर आदी खरीप पिकांचे नुकसान झाले आहे.

१. सरकारी सवलती आणि मदत ताबडतोब घ्या

जमीन महसूलात सूट, पीक कर्जाचे पुनर्गठन, शेती कर्जाच्या वसुलीला स्थगिती.

कृषीपंपांच्या चालू वीजबिलात सूट (७.५ एचपीपर्यंत आधीच माफ; त्यापेक्षा जास्त क्षमतेलाही सवलत). टंचाईग्रस्त गावांत शेतीपंपाची वीज जोडणी खंडित होणार नाही.

शाळा/महाविद्यालयातील विद्यार्थ्यांचे परीक्षा शुल्क माफी.

रोहयो (रोजगार हमी) कामांच्या निकषात शिथिलता - जास्तीत जास्त कामे सुरू होतील.

पिण्याच्या पाण्यासाठी टँकर, अन्नधान्य पुरवठा, जनावरांसाठी चारा व्यवस्था, जलसंधारणाची कामे.

काय करावे: तालुका/जिल्हा कृषी कार्यालय, तहसील कार्यालय किंवा स्थानिक कृषी अधिकारी यांच्याकडे जाऊन पंचनामा/सर्वेक्षणात सहभागी व्हा. नुकसानग्रस्त क्षेत्राची नोंद करा. मदतीपासून कोणी वंचित राहणार नाही, असे सरकारने सांगितले आहे. अधिकृत GR आणि स्थानिक सूचना तपासा.

२. पाण्याचे काटेकोर नियोजन (सर्वात महत्त्वाचे)

उपलब्ध पाणी (विहीर, बोअर, तलाव, शेततळे) फक्त अत्यंत गरजेच्या पिकांसाठी वापरा. ठिबक किंवा सूक्ष्म सिंचन प्राधान्याने वापरा.

पाणी सकाळी, संध्याकाळी किंवा रात्री द्या (बाष्पीभवन कमी होते).

मल्चिंग (पालापाचोळा, उसाचे पाचट, काडीकचरा) करा - मातीतील ओलावा टिकतो आणि पाण्याची गरज २०-३०% कमी होते.

तण काढा - तण पाणी आणि अन्नद्रव्ये घेतात.

शेततळे, बंधारे, चर यांची दुरुस्ती करा आणि पावसाचे पाणी अडवून जिरवा. जलसंधारणाच्या कामांना प्राधान्य द्या.

पिण्याचे पाणी आणि जनावरांसाठी पाणी वेगळे नियोजन करा. टँकरची व्यवस्था स्थानिक प्रशासनाकडे मागा.

३. उभे पीक आणि नुकसान व्यवस्थापन

पूर्णपणे वाळलेले/नुकसान झालेले पीक (उदा. सोयाबीन) जनावरांना चारा म्हणून वापरा किंवा जमिनीत गाडा (सेंद्रिय पदार्थ वाढेल).

ज्या पिकांत अजून आशा आहे, त्यांना आवश्यकतेनुसारच पाणी द्या. जास्त पाणी देऊ नका.

रब्बी हंगामासाठी मातीतील ओलावा तपासा. ओलावा कमी असल्यास कमी पाणी लागणारी पिके (ज्वारी, बाजरी, हरभरा इ.) किंवा दुष्काळ सहनशील वाण निवडा. पेरणीपूर्वी कृषी तज्ञांचा सल्ला घ्या.

फळबागांना (मोसंबी इ.) आच्छादन आणि ठिबकने पाणी द्या.

४. जनावरे आणि घरगुती व्यवस्था

चारा टंचाई रोखण्यासाठी उपलब्ध चारा साठवा. सरकारी चारा व्यवस्था वापरा.

जनावरांना नियमित पाणी आणि पोषण द्या. गरज असल्यास सरकारी मदत घ्या.

कुटुंबासाठी अन्नधान्य आणि पिण्याच्या पाण्याची टंचाई होऊ नये यासाठी स्थानिक व्यवस्थेशी संपर्क ठेवा.

५. दीर्घकालीन काळजी

जलसंधारण (माथा ते पायथा) कामे सुरू ठेवा.

भविष्यात कमी पाणी लागणारी पिके, मिश्रपिके आणि पिकांचा फेरपालट करा.

कृषी विद्यापीठे, कृषी विभाग किंवा कृषी विज्ञान केंद्र (KVK) यांच्याकडून स्थानिक सल्ला घ्या.

तातडीने करा: स्थानिक कृषी अधिकारी, तहसीलदार किंवा जिल्हाधिकारी कार्यालयाशी संपर्क साधा. पंचनामे लवकर होतील. सरकारी योजनांचा लाभ घ्या आणि पाणी वाचवा. परिस्थिती गंभीर आहे, पण योग्य नियोजन आणि सरकारी मदतीने नुकसान कमी करता येईल. अधिक अद्ययावत माहितीसाठी स्थानिक प्रशासन किंवा कृषी विभाग तपासा.