श्रावण शुक्रवार जिवती पूजन विशेष पारंपरिक नैवेद्य पाककृती

श्रावण महिन्यातील प्रत्येक शुक्रवार हा 'जिवती पूजन' म्हणून साजरा केला जातो. या दिवशी सुवासिनी महिला आपल्या मुलांच्या दीर्घायुष्यासाठी आणि उत्तम आरोग्यासाठी जिवती देवीची (जिवंतिका) पूजा करतात. या दिवशी परंपरेनुसार पुरणपोळी किंवा गुळवणी-मांडे आणि सोबतीला चना डाळ (पुरण), पुरणाची डिंड, पुरणाचे कारंजे किंवा पुरण-वरणाची पंगत असा विशेष पारंपरिक नैवेद्य दाखवला जातो. आज आपण श्रावण शुक्रवारी विशेष बनवल्या जाणाऱ्या 'पुरण-वरणाचा थाट आणि पुरणाची डिंड' या पारंपरिक पदार्थांची सोपी रेसिपी पाहणार आहोत. 

१. पारंपरिक पुरणपोळी व पुरणाची डिंड

पुरणाची डिंड हा श्रावणी शुक्रवारी आणि नागपंचमीला बनवला जाणारा अतिशय जुना व पारंपरिक उकडीचा पदार्थ आहे.

साहित्य-

चनेची डाळ: १ कप

गूळ: १ कप (बारीक किसलेला)

वेलची-जायफळ पावडर: १ छोटा चमचा

गव्हाचे पीठ: १ कप

मैदा: १/२ कप (ऐच्छिक)

तूप व मीठ: चवीनुसार

कृती-

१: पुरण तयार करणे

चण्याची डाळ स्वच्छ धुऊन कुकरमध्ये ४-५ शिट्ट्या काढून मऊ शिजवून घ्या.डाळीतील अतिरिक्त पाणी (कट) काढून घ्या. (या पाण्याचा वापर 'कटाची आमटी' बनवण्यासाठी होतो). शिजलेल्या डाळीत किसलेला गूळ घालून मंद आचेवर शिजवा. मिश्रण घट्ट झाल्यावर त्यात वेलची-जायफळ पावडर घाला. हे मिश्रण पुरण पात्रातून किंवा मिक्सरमधून छान मऊ वाटून घ्या.

२: कणिक मळणे

गव्हाच्या पिठात थोडे मीठ आणि १ चमचा गरम तुपाचे मोहन घालून घट्टसर कणिक मळून घ्या. १५ ते २० मिनिटे कणिक झाकून ठेवा.

३: पुरणाची डिंड बनवणे (उकडणे)

मळलेल्या कणकेची लहान पारी लाटून घ्या. मध्यभागी भरपूर पुरण ठेवा आणि पारीच्या चारही कडा मध्यभागी आणून चौकोनी पाकिटासारखा किंवा मोदकासारखा आकार देऊन बंद करा. मोदक पात्रात किंवा चाळणीला तूप लावून या डिंड १० ते १२ मिनिटे वाफेवर छान उकडून घ्या. गरमागरम उकडलेल्या डिंडवर साजूक तूप सोडून जिवती देवीला नैवेद्य दाखवा!

२. कटाची आमटी आणि भात 

पुरणाच्या डाळीच्या पाण्याचा (कटाचा) वापर करून ही झणझणीत आणि चविष्ट आमटी बनवली जाते.

साहित्य-

पुरणाचे पाणी (कट): २ कप

सुक्या खोबऱ्याचा किस व कांदा: भाजून वाटलेली पेस्ट (२-३ चमचे)

आले-लसूण पेस्ट: १ छोटा चमचा

काळा मसाला / गोडा मसाला: १ ते २ चमचे

लाल तिखट, हळद व मीठ: चवीनुसार

फोडणीसाठी: मोहरी, जिरे, कढीपत्ता, हिंग आणि तेल/तूप

कृती-

कढईत तेल/तूप गरम करा. त्यात मोहरी, जिरे, कढीपत्ता, हिंग आणि आले-लसूण पेस्ट घालून फोडणी द्या. त्यात भाजलेल्या कांदा-खोबऱ्याचे वाटण आणि काळा मसाला घालून तेल सुटेपर्यंत परता. आता त्यात डाळीचे पाणी (कट) आणि आवश्यकतेनुसार अतिरिक्त पाणी घाला. चवीनुसार मीठ आणि थोडे पुरण (१ चमचा) टाका, ज्यामुळे आमटीला छान दाटपणा आणि आंबट-गोड चव येते. आमटीला छान उकळी येऊ द्या व वरून बारीक चिरलेली कोथिंबीर घाला.

श्रावण शुक्रवारी नैवेद्याच्या ताटात काय असावे?

जिवती देवीच्या नैवेद्याच्या ताटात खालील पारंपरिक पदार्थांचा समावेश असतो:

पुरणपोळी किंवा उकडीची डिंड / मोदक, साजूक तूप, कटाची आमटी, गरमागरम वरण-भात आणि तुपाची धार, भजी (कांदा न घालता बटाटा किंवा कुरडई/पापड), काकडीची किंवा कोबीची सात्विक कोशिंबीर, छान पंचपक्वान्न

टीप: श्रावण शुक्रवारी नैवेद्याचे अन्न बनवताना कांदा आणि लसूण यांचा वापर टाळावा, कारण हा नैवेद्य पूर्णपणे सात्विक मानला जातो. तसेच श्रावण शुक्रवारी जिवती पूजन करताना देवीला अर्पण केला जाणारा नैवेद्य अतिशय पवित्र, सात्विक आणि समृद्ध मानला जातो. आपल्या मुलांच्या उदंड आयुष्यासाठी आणि सुखासाठी सुवासिनी महिला हा विशेष 'पारंपरिक पुरण-वरणाचा नैवेद्य' तयार करतात.

अस्वीकरण (Disclaimer) : या लेखात दिलेली माहिती आणि उपाय सामान्य माहितीवर आधारित आहे.या माहितीची पूर्णता, विश्वासार्हता आणि अचूकता याबाबत वेबदुनिया कोणतीही हमी देत ​​नाही. अधिक माहितीसाठी संबंधित तज्ज्ञांचा सल्ला घ्यावा.

Edited By- Dhanashri Naik