जोडवी, विंचवे ते मासोळी... स्त्रियांच्या पायातील दागिन्यांमागचे रंजक शास्त्र तुम्हाला माहितीये का?

भारतीय संस्कृतीमध्ये स्त्रियांच्या पायातील दागिने हे केवळ सौंदर्य वाढवण्यासाठी नसून, त्यामागे धार्मिक श्रद्धा, परंपरा आणि आरोग्याशी संबंधित अनेक समजुती जोडलेल्या आहेत. जोडवी, विंचवे (बिचवे), मासोळी किंवा अंगठ्यातील रिंग्ज यांना ‘स्त्रीधन’ आणि अखंड सौभाग्याचे प्रतीक मानले जाते. तसेच, अ‍ॅक्युप्रेशर आणि पारंपरिक आरोग्यशास्त्राच्या दृष्टीनेही या आभूषणांचे महत्त्व सांगितले जाते.

१. जोडवी : विवाहित स्त्रीचे सौभाग्यचिन्ह

कोणत्या बोटात घालतात?

पायाच्या अंगठ्याशेजारील दुसऱ्या बोटात.

धार्मिक महत्त्व: जोडवी ही विवाहित स्त्रीच्या मुख्य अलंकारांपैकी एक मानली जाते. विवाहानंतर नखशिखांत शृंगारामध्ये जोडवीला विशेष स्थान आहे. ती स्त्रीला सौभाग्य, मंगल आणि संरक्षण प्रदान करते, अशी श्रद्धा आहे.

पारंपरिक आरोग्यविषयक समज

पायाच्या दुसऱ्या बोटातील नसांचा संबंध गर्भाशय आणि हृदयाशी असल्याचे मानले जाते.

चालताना जोडव्यांमुळे या भागावर सौम्य दाब पडतो, ज्यामुळे रक्ताभिसरण सुरळीत राहण्यास मदत होते.

मासिक पाळीचे चक्र संतुलित राहण्यासाठी आणि गर्भधारणेस पोषक वातावरण निर्माण होण्यासाठी हा दाब उपयुक्त मानला जातो.

जोडवी प्रामुख्याने चांदीची असते. पारंपरिक मान्यतेनुसार चांदी शरीराला शीतलता प्रदान करते आणि सकारात्मक ऊर्जा वाढवते.

२. विंचवे किंवा बिचवे : परंपरेतील संरक्षणाचे प्रतीक

कोणत्या बोटात घालतात?

पायाच्या मधल्या किंवा तिसऱ्या बोटात.

धार्मिक महत्त्व: ‘विंचवे’ किंवा ‘बिचवे’ हे नाव ‘विंचू’ या शब्दाशी जोडले जाते. त्यांचा आकार किंवा रचना वाईट शक्तींपासून आणि दृष्ट लागण्यापासून संरक्षण करते, अशी लोकमान्यता आहे.

पारंपरिक आरोग्यविषयक समज

पायाच्या मधल्या बोटाचा संबंध मुख्य मज्जासंस्थेशी आणि सायटिका नसेशी असल्याचे मानले जाते.

या भागावर होणाऱ्या दाबामुळे पाठीचे दुखणे किंवा पायातील ताण कमी होण्यास मदत होते, असे सांगितले जाते.

मानसिक ताण, अतिविचार आणि अस्वस्थता कमी करण्यासाठीही हे आभूषण उपयुक्त मानले जाते.

३. मासोळी : समृद्धी आणि वंशवृद्धीचे प्रतीक

कोणत्या बोटात घालतात?

पायाच्या चौथ्या किंवा लहान बोटात.

धार्मिक महत्त्व: माशाच्या आकाराचे हे आभूषण ‘मासोळी’ म्हणून ओळखले जाते. हिंदू धर्मात मासा हा भगवान विष्णूंच्या मत्स्यावताराचे आणि समृद्धीचे प्रतीक मानला जातो. त्यामुळे मासोळी परिधान केल्याने घरात लक्ष्मीचा वास राहतो आणि वंशवृद्धी होते, अशी धारणा आहे.

पारंपरिक आरोग्यविषयक समज

चौथ्या बोटाचा अ‍ॅक्युप्रेशर पॉईंट पचनसंस्था आणि काही प्रमाणात हृदयाच्या कार्याशी संबंधित असल्याचे मानले जाते.

मासोळीमुळे या भागातील रक्ताभिसरण सुधारण्यास मदत होते.

चालताना पायावर पडणारा ताण योग्य प्रकारे विभागला जात असल्याने थकवा कमी जाणवतो, अशी मान्यता आहे.

४. अंगठे आणि करंगळीतील रिंग्ज : ऊर्जेचे संतुलन

कोणत्या बोटात घालतात?

पायाचा अंगठा आणि सर्वात लहान बोट (करंगळी).

धार्मिक महत्त्व: पायाचा अंगठा हा शरीरातील ऊर्जेचे महत्त्वाचे केंद्र मानला जातो. अंगठ्यातील रिंग्ज अहंकार कमी करून स्थैर्य आणि नम्रता वाढवतात, अशी श्रद्धा आहे. तर करंगळीतील आभूषण संपूर्ण पायाच्या संरक्षणाचे प्रतीक मानले जाते.

पारंपरिक आरोग्यविषयक समज

पायाच्या अंगठ्याचा संबंध थायरॉईड ग्रंथीशी असल्याचे मानले जाते.

योग्य दाबामुळे संप्रेरकांचे संतुलन राखण्यास मदत होते, अशी धारणा आहे.

अंगठा आणि पहिल्या दोन बोटांमध्ये डोळ्यांच्या नसांचे टोक असल्याचे सांगितले जाते. त्यामुळे या भागावरील दाब दृष्टीसाठी लाभदायक मानला जातो.

पायातील दागिने चांदीचेच का असतात?

पारंपरिक पद्धतीनुसार पायातील दागिने प्रामुख्याने चांदीचेच बनवले जातात. यामागे धार्मिक आणि आयुर्वेदिक अशी दोन्ही कारणे सांगितली जातात.

धार्मिक कारण: सोन्याला भगवान विष्णू आणि माता लक्ष्मीचे स्वरूप मानले जाते. त्यामुळे त्याचा अपमान होऊ नये म्हणून कमरेखाली सोन्याचे दागिने घालणे टाळले जाते.

पारंपरिक आरोग्यविषयक कारण: 

सोने शरीरात उष्णता वाढवते, तर चांदी शरीराला शीतलता देते, असे मानले जाते.

आयुर्वेदानुसार शरीरातील तापमानाचे संतुलन राखण्यासाठी चांदी उपयुक्त मानली जाते.

पारंपरिक समजुतीनुसार चांदी जमिनीतील ऊर्जा शोषून शरीरातील अतिरिक्त उष्णता कमी करण्यास मदत करते.

महत्त्वाची नोंद

वरील सर्व आरोग्यविषयक कारणे प्रामुख्याने पारंपरिक श्रद्धा, आयुर्वेद आणि अ‍ॅक्युप्रेशरच्या मान्यतांवर आधारित आहेत. आधुनिक वैद्यकीय विज्ञानाने या सर्व दाव्यांना ठोस स्वरूपात मान्यता दिलेली नाही. मात्र भारतीय संस्कृतीत या आभूषणांना सौंदर्य, परंपरा, श्रद्धा आणि स्त्रीच्या सौभाग्याशी जोडलेले एक विशेष स्थान आहे.